Quan Lớn Tuần Tranh – Sự Thật Về Danh Tướng Cao Lỗ

Cao Lỗ – Vương Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh

Sự thật lịch sử về vị anh hùng đầu tiên chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam

Bí ẩn Đền Tranh - Sự tích xoay quanh Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh

Trong tín ngưỡng thờ Thánh của Đạo Mẫu Việt Nam, Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh là một trong những vị Thánh được nhân dân đặc biệt tôn kính. Trải qua nhiều thế kỷ, thân thế và nguồn gốc của Ngài vẫn tồn tại nhiều dị bản trong dân gian. Tuy nhiên, thông qua các giá hầu đồng, văn chầu cổ cùng việc đối chiếu thư tịch lịch sử, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Quan Lớn Tuần Tranh chính là danh tướng Cao Lỗ — nhân vật lịch sử nổi tiếng thời An Dương Vương.

Tên tuổi Cao Lỗ đã được ghi chép trong “Đại Việt Sử ký Toàn thư”, phần Ngoại kỷ, Kỷ Nhà Thục:

“Vua sai bề tôi là Cao Lỗ (Có bản chép là Cao Thông) làm nỏ thần, lấy móng rùa làm lẫy nỏ, đặt tên là Linh quang kim trảo thần nỏ.”

Theo nhiều thư tịch cổ, Cao Lỗ còn được gọi bằng các tên khác như Cao Thông, Cao Nỗ, Đô Lỗ hay Thạch Thần. Ông là đại thần kiệt xuất dưới triều Thục Phán An Dương Vương, quê tại vùng Cao Đức, Gia Bình, Bắc Ninh ngày nay.

Không chỉ nổi tiếng với việc chế tạo nỏ liên châu – loại vũ khí được xem như “nỏ thần” thời cổ đại – Cao Lỗ còn là người góp công lớn trong việc xây dựng thành Cổ Loa và tổ chức quân đội Âu Lạc trở nên hùng mạnh.

Theo truyền thuyết và một số bản văn chầu cổ, Quan Lớn Tuần Tranh còn được cho là có mối liên hệ với vùng Ninh Giang, Hải Dương ngày nay. Chính điều này đã khiến tín ngưỡng thờ Quan Lớn Tuần Tranh tại Đền Tranh dần hòa quyện giữa yếu tố lịch sử và tâm linh dân gian.

Vào cuối thời Hùng Vương thứ 18, Cao Lỗ là vị đại tướng tài ba thống lĩnh quân Việt chống lại cuộc xâm lược của nhà Tần do Đồ Thư chỉ huy. Đây được xem là một trong những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm đầu tiên của dân tộc Việt Nam được ghi lại trong sử sách.

Sau khi Thục Phán hợp nhất Văn Lang và Tây Âu thành nước Âu Lạc, Cao Lỗ tiếp tục được trọng dụng. Ông là người đề xuất dời đô xuống đồng bằng và trực tiếp chỉ huy xây dựng Loa Thành — tòa thành quân sự nổi tiếng bậc nhất trong lịch sử cổ đại Việt Nam.

Ngoài tài thao lược quân sự, Cao Lỗ còn được biết đến là người phát minh ra nỏ liên châu có khả năng bắn nhiều mũi tên cùng lúc. Chính loại vũ khí này đã giúp quân Âu Lạc nhiều lần đánh bại quân Nam Việt của Triệu Đà.

Tuy nhiên, biến cố lớn nhất trong cuộc đời Cao Lỗ lại bắt nguồn từ câu chuyện Mị Châu – Trọng Thủy.

Biết không thể thắng Âu Lạc bằng quân sự, Triệu Đà dùng kế hòa thân, cho con trai là Trọng Thủy sang cầu hôn công chúa Mị Châu để dò xét bí mật quân sự. Cao Lỗ từng can ngăn An Dương Vương nhưng không được chấp thuận. Sau này, khi quân Triệu Đà tấn công trở lại và nỏ thần không còn phát huy hiệu quả như trước, triều đình bắt đầu nghi ngờ Cao Lỗ làm lộ bí mật quốc gia.

Do bị gian thần gièm pha và không thể tự minh oan, Cao Lỗ bị bãi chức rồi đày lên vùng biên ải Kỳ Cùng. Mang nỗi oan khuất và khí tiết của một vị tướng trung liệt, ông đã gieo mình xuống sông Kỳ Cùng tự vẫn vào ngày 25 tháng 5 năm Nhâm Thân (179 trước Công nguyên).

Sau khi Cao Lỗ mất, quân đội Âu Lạc suy yếu nhanh chóng. Chỉ ít lâu sau, nước Âu Lạc thất thủ trước quân Triệu Đà, mở đầu cho thời kỳ Bắc thuộc kéo dài trong lịch sử Việt Nam.

Nhân dân tưởng nhớ công lao và khí tiết của ông nên đã lập đền thờ tại nhiều nơi, trong đó có vùng Ninh Giang, Hải Dương — nơi gắn với tín ngưỡng Quan Lớn Tuần Tranh ngày nay.

Đền Tranh thuộc xã Tranh Xuyên xưa, huyện Vĩnh Lại, nay là huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương. Hàng năm, nơi đây tổ chức lễ hội lớn vào ngày 14/2 âm lịch – ngày sinh của Đức Thánh, và ngày 25/5 âm lịch – ngày hóa của Ngài.

Trong tín ngưỡng Tứ Phủ, Quan Lớn Tuần Tranh được tôn là Vương Quan Đệ Ngũ. Các giá hầu về Ngài thường mặc áo tím, tay cầm đại đao, thể hiện uy nghi của một vị võ tướng năm xưa.

Dưới đây là một trong những bài văn chầu cổ còn lưu truyền đến nay:

Ra uy lẫm liệt tung hoành,

Trừ tà sát quỷ nên danh tướng tài,

Văn Lang thời ấy là ai,

Chỉ huy quân Việt diệt loài ngoại xâm,

Ninh Giang chính quán quê nhà.

Ông là Đại tướng danh là Tuần Tranh

Nào ngờ thời vận đổi thay

Đình thần vốn đã tỵ hiềm

Án oan quy tội cho người trung lương

Chỉ vì công lớn, oan gia

Không sao gỡ tội phải ra tội tù.

Lệnh viễn xứ đầy đi,

Sơn cùng thủy tận ngã ba Kỳ cùng.

Anh hùng mang nặng xiềng gông,

Áo chiến bào giờ đã nhuốm mầu chàm xanh

Lòng trung lương nào ai hay biết,

Có trời xanh mới tỏ tâm can

Trẫm mình đáy nước minh oan

Sông Kỳ Cùng rửa hết nhục oan cho người

Đọc:

Ninh Giang chính quán quê nhà,

Danh lam Thánh tích một tòa ngôi cao.

Cảnh Thiên thai Quan Tuần ngự giá

Trừ tà sát quỷ nổi danh tướng tài.

Phú:

Nước Âu Việt vào đời Thục phán,

Giặc Triệu Đà có ý xâm lăng

Triều đình ra lệnh tiến binh

Thuyền về một bến sông Tranh rợp trời.

Công quốc gia,

Thượng đẳng Thánh linh

Anh hùng mở mặt giang sang

Lưu danh thiên cổ

Vẻ vang giống nòi

Thơ:

Sông Tranh ơi hỡi bến sông Tranh,

Non nước còn ghi trận tung hoành,

Lẫm liệt oai hùng gương tráng sĩ,

Ngàn thu ghi nhớ dấu oai linh,

Ai về qua bến sông Tranh

Nhớ người tráng sỹ tài danh tuyệt vời.

Hơn hai nghìn năm đã trôi qua kể từ ngày Cao Lỗ tuẫn tiết, nhưng hình tượng của ông vẫn sống mãi trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Từ một vị danh tướng chống ngoại xâm, ông dần được nhân dân tôn kính như một vị Thánh bảo hộ, hiển linh trong hệ thống Tứ Phủ Thánh Quan.

Việc xác định Quan Lớn Tuần Tranh chính là Cao Lỗ không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn góp phần làm sáng tỏ thêm hình tượng của một vị anh hùng mở đầu cho truyền thống chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.

Trong tâm thức người Việt, ông không chỉ là một vị tướng tài mà còn là biểu tượng của khí tiết, lòng trung nghĩa và tinh thần giữ nước bất khuất của dân tộc từ buổi đầu dựng nước.

Đền thờ Vương Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh

Đền Tranh, còn gọi là đền Quan Lớn Tuần Tranh, là một trong những ngôi đền linh thiêng nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đền tọa lạc tại xã Đồng Tâm, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương, thờ vị thủy thần cai quản khúc sông Tranh xưa – nơi từng gắn liền với đời sống sông nước và tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng châu thổ.

Tương truyền từ thời nhà Trần, tại khu vực ngã ba nơi sông Tranh giao với sông Luộc, người dân đã lập một ngôi miếu nhỏ để thờ vị thần bảo hộ khúc sông này. Thuở ban đầu, miếu nằm sát bến nước nên thường xuyên chịu ảnh hưởng của thủy triều và những đợt xoáy lở ven sông. Trải qua nhiều biến động của thời gian, đến năm 1935 nhân dân địa phương đã dựng lại đền tại làng Tranh Xuyên, nay thuộc thị trấn Ninh Giang, nhưng vẫn giữ tên gọi quen thuộc là Đền Tranh.

Đến khoảng những năm 1940, ngôi đền được mở rộng và tôn tạo với quy mô lớn hơn, kiến trúc theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc” gồm nhiều cung thờ nối tiếp nhau. Tuy nhiên năm 1946, do chủ trương tiêu thổ kháng chiến, phần lớn công trình đã bị tháo dỡ, chỉ còn lại cung cấm để duy trì việc hương khói.

Sau năm 1954, đền được phục dựng nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân trong vùng. Đến năm 1966, vì nhu cầu mở rộng doanh trại quân đội, người dân địa phương cùng Lữ đoàn 513 đã chuyển hậu cung của đền về vị trí hiện nay, cách nền cũ khoảng 300 mét về phía Bắc.

Từ cuối thế kỷ XX đến nay, Đền Tranh tiếp tục được trùng tu và mở rộng nhiều hạng mục như tiền tế, trung từ, nghi môn, hậu cung, đông vu và nhà hóa sớ. Công trình ngày nay mang dáng vẻ uy nghiêm, bề thế nhưng vẫn giữ được nét cổ kính đặc trưng của tín ngưỡng dân gian Bắc Bộ.

Trong tâm thức dân gian, Đền Tranh từ lâu đã nổi tiếng là nơi linh ứng. Người dân nhiều nơi truyền tụng rằng “đền thiêng lắm, cầu gì được nấy”, vì thế vào mỗi mùa lễ hội, khách hành hương từ khắp nơi như Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định… lại tìm về rất đông để lễ bái và dự hội.

Lễ hội chính của đền diễn ra vào tháng Hai âm lịch, trọng hội ngày 14/2 – được xem là ngày sinh của Quan Lớn Tuần Tranh. Ngoài ra còn có hội tháng Năm, kéo dài từ ngày 20 đến 25/5 âm lịch, tưởng niệm ngày hóa của Đức Thánh. Trong những ngày lễ lớn, không gian đền phủ rộn ràng tiếng đàn, câu hát văn và nghi lễ hầu đồng đặc sắc của tín ngưỡng Tứ Phủ.

Đền hiện nay có nhiều ban thờ như ban Phật, ban Thánh Mẫu, ban Ngọc Hoàng Thượng Đế, ban Ngũ Vị Tôn Ông, ban Tứ Phủ Chầu Bà, ban Quan Lớn Tuần Tranh, ban Sơn Trang, ban Động Chúa Sơn Lâm, ban Thành Hoàng, ban Mẫu Địa và ban Đức Thánh Trần. Mỗi ban thờ đều mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân gian Việt Nam, tạo nên một không gian tâm linh phong phú và linh thiêng.

Phần lễ tại Đền Tranh đặc biệt nổi bật bởi hệ thống văn chầu, thơ phú và những làn điệu hát văn được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Những câu hát nơi đây vừa mềm mại, tha thiết, vừa mang khí chất linh thiêng của tín ngưỡng thờ Thánh trong văn hóa Việt.

Dưới đây là một trong những bài chầu văn hiện còn được lưu truyền tại đền:

Văn hầu Quan Lớn Tuần Tranh

Chính quán quê nhà Ninh Giang,

Danh lam thắng tích một toà ngôi cao.

Lẫm liệt tung hoành uy gia,

Trừ tà sát quỷ nổi danh tướng tài.

Cảnh Thiên thai Quan Tuần ngự giá,

Bộ tiên nàng thứ tự dâng huê.

Chầu thôi lại trở ra về,

Truyền quân dâng nước Thuỷ tề mênh mông.

Cảnh am thanh nhiều bề lịch sự,

Vốn đặt bầy tự cổ vu lai.

Có phen xuất nhập trang đài,

Đào lan quế huệ xum vầy xướng ca.

Phú:

Nước Văn Lang vào đời Thục Phán,

Giặc Triệu Đà có ý xâm lăng,

Triều đình ra lệnh tiến binh,

Thuyền bè qua bên sông Tranh rợp trời.

Công hộ quốc gia phong thượng đẳng,

Tước phong hầu truy tặng Đại vương,

Bảng vàng thánh thọ vô cương

Hiếu trung tiết nghĩa đôi đường vẹn hai.

Đấng anh hùng cổ kim lừng lẫy,

Khắp xa gần đã dậy thần cơ,

Cửa sông đâu có phụng thờ,

Ninh Giang lại nổi đền thờ Tuần Tranh

Gương anh hùng muôn đời soi tỏ,

Đất Văn Lang thiên cổ anh linh,

Bao phen đắp luỹ xây thành,

Khắc miền duyên hải, sông Tranh nức lòng.

Thơ:

Sông Tranh ơi hỡi bến sông Tranh,

Non nước còn ghi trận tung hoành,

Lẫm liệt oai hùng gương tráng sĩ,

Ngàn thu ghi nhớ dấu oai linh.

Ai về qua bến sông Tranh,

Nhớ người tráng sĩ tài danh tuyệt vời.

Dẫu rằng nước chảy hoa trôi,

Bến sông Tranh dù cạn, ơn người còn ghi.

Loa đồng hỏi nước sông Tranh,

Thanh long đao năm xưa cứu nước, anh hùng là ai?

Sông Tranh đáp tiếng trả lời,

Chỉ có thanh long đao Quan đệ ngũ,

chính người trong phủ Ninh Giang

Nhưng nào ngờ đâu khi đất trời thay đổi,

Người anh hùng cổ mang nặng xiềng gông.

Ngày hai nhăm tháng năm,

Quan lớn bị bắt giam ở chốn Kỳ Cùng.

Quan oan vì tuyết nguyệt, bởi lòng ái ân.

Trước cung điện, triều đình xét hỏi,

Bắt long hầu chuyển khắp mọi nơi.

Quan lớn Tuần oan vì ong bướm lả lơi,

Chiết hoa, đoạt phụ tội trời không dung.

Bắt đày chốn sơn cùng, thuỷ kiệt,

Nỗi oan này thấu tỏ hỡi cao minh.

Gió lạnh sương sa vì đời bội bạc,

Sự ngay gian đảo lộn trắng đen.

Hỏi cây cỏ sao mưa dầu nắng dãi,

Lỡ hại người trong lúc phong ba.

Cỏ cây ơi có thấu tỏ lòng ta,

Sơn cùng thuỷ kiệt sương sa lạnh lùng.

Đường thiên lý quan san bỡ ngỡ,

Nợ trần hoàn quyết trả cho xong.

Tháng hai vừa tiết trung tuần,

Thử lòng ông lão, mộng trần ứng ngay.

Tỉnh giấc mộng mới hay sự lạ,

Đôi bạch xà tựa cửa hôm mai.

Trí đã quyết khỏi vòng cương toả,

Hay đâu còn mắc nợ oan khiên.

Ngài vừa hay có lệnh ban truyền,

Quan quân tầm nã khắp miền sông Tranh.

Thà thác vinh còn hơn sống nhục,

Cho sông Kỳ Cùng tắm ngọc Côn Sơn.

(Trích từ tài liệu du lịch lễ hội tỉnh Hải Dương)

Nhận xét và dấu ấn truyền thuyết

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử cùng nhiều lớp truyền thuyết dân gian, hình tượng Quan Lớn Tuần Tranh dần được bao phủ bởi nhiều dị bản khác nhau. Trong đó nổi tiếng nhất là câu chuyện “Ông Dài – Ông Cụt”, vốn được nhiều người cho rằng chịu ảnh hưởng từ tác phẩm “Chuyện đối tụng ở Long cung” của Nguyễn Dữ.

Theo một số nhà nghiên cứu, việc gán ghép hình tượng Quan Tuần Tranh với truyền thuyết thủy thần và các câu chuyện về thuồng luồng dưới thủy phủ đã khiến hình ảnh nguyên thủy của nhân vật lịch sử bị biến đổi theo thời gian. Từ một vị võ tướng anh hùng, biểu tượng chống ngoại xâm, hình tượng ấy dần chuyển sang màu sắc huyền thoại dân gian và tín ngưỡng thần linh sông nước.

Dẫu vậy, trong nhiều bài văn chầu cổ vẫn còn lưu lại những dấu vết mang hơi hướng lịch sử. Những câu như:

“Trừ tà sát quỷ nổi danh tướng tài”

hay:

“Thanh long đao năm xưa cứu nước, anh hùng là ai?”

đều cho thấy hình ảnh một vị võ tướng oai hùng hơn là một vị quan văn cai quản địa phương.

Đặc biệt, các đoạn nhắc đến thời Văn Lang, Thục Phán An Dương Vương hay cuộc chiến chống Triệu Đà cũng khiến nhiều người liên hệ Quan Lớn Tuần Tranh với nhân vật lịch sử Cao Lỗ – vị tướng nổi tiếng thời Âu Lạc, người gắn liền với thành Cổ Loa và nỏ thần liên châu trong lịch sử Việt Nam.

Dù thực hư còn nhiều tranh luận, nhưng không thể phủ nhận rằng hình tượng Quan Lớn Tuần Tranh đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Việt. Qua nhiều thế kỷ, ngôi đền bên dòng sông Tranh vẫn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa dân gian, những lớp trầm tích lịch sử và niềm tin tâm linh của bao thế hệ.

Bài viết khác về Quan Lớn Tuần Tranh