Quan Hoàng Năm

Thánh ông Hoàng Năm

Quan Hoàng Năm – Màu sắc đại diện: màu xanh ngọc

Quan Hoàng Năm, còn được biết đến với tên gọi Quan Hoàng Ngũ, là một trong những vị Quan Hoàng thuộc hàng Tứ Phủ Quan Hoàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Ban thờ Tướng quân Hoàng Công Chất

Quan Hoàng Năm, hay còn gọi là Quan Hoàng Ngũ, là một vị Quan Hoàng trong hàng ngũ Tứ Phủ Quan Hoàng của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Thần tích Quan Hoàng Năm

Quan Hoàng Năm không giáng trần, do đó không có đền thờ riêng và cũng không có thần tích nào ghi chép về ngài. Nhiệm vụ của Ngài trên thiên cung vẫn còn là điều bí ẩn, và không ai biết rõ Ngài có thể phù hộ cho dương gian những điều gì. Đây là những câu chuyện mà các cụ đồng cựu truyền lại.

Dẫu vậy, nhiều người lại cho rằng Ngài đã giáng trần và hiện thân của Ngài chính là Tướng Quân Hoàng Công Chất.

Câu chuyện về tướng quân Hoàng Công Chất:

Theo Minh đô sử, vào năm 1739, hai tướng Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu đã theo Nguyễn Cừ và Nguyễn Tuyển hoạt động tại vùng Sơn Nam. Sau khi quân Nguyễn Cừ bị đánh bại, Hoàng Công Chất đã tập hợp lực lượng riêng để tiếp tục hoạt động tại Sơn Nam. Quân khởi nghĩa rất giỏi trong các trận thủy chiến, thường di chuyển qua những khu vực cỏ rậm bùn lầy mà không để lại dấu vết.

Năm 1740, chúa Trịnh đã cử các tướng Hoàng Công Kỳ và Phạm Trần Tông mang quân đi đánh Hoàng Công Chất tại đất Công An, nhưng không thể đánh bại được ông.

Năm 1743, Hoàng Công Chất lại thành công trong việc chống lại cuộc bao vây của thống lĩnh Trương Nhiêu, buộc quân triều đình phải rút lui. Cuối năm đó, chúa Trịnh Doanh đã cử sứ giả đến chiêu an, yêu cầu Hoàng Công Chất về yết kiến. Tuy nhiên, Chất đã từ chối và chiếm giữ phủ Khoái Châu (Hưng Yên). Chúa Trịnh Doanh bèn sai Đinh Văn Giai mang đại quân đi dẹp, quân khởi nghĩa đã thất bại nặng nề ở Đỗ Xá nhưng vẫn giữ được Khoái Châu.

Năm 1745, quân khởi nghĩa đã tập kích, bắt và giết chết trấn thủ Sơn Nam là Hoàng Công Kỳ. Hoàng Công Chất đã mang quân đánh phá các huyện lân cận và phối hợp với quân khởi nghĩa của Nguyễn Hữu Cầu.

Năm 1750, Hoàng Công Chất đã liên kết với một thủ lĩnh khởi nghĩa ở biên giới Vân Nam (Trung Quốc) tên là Thành, quân triều đình do Đinh Văn Thản dẫn đầu không thể đánh bại họ. Năm 1751, Thản bị chết, Lê Đình Châu được cử thay thế. Vào tháng 6 năm 1751, Lê Đình Châu đã đánh bại Hoàng Công Chất và Thành, Thành bị bắt, còn Chất rút lên động Mãnh Thiên, châu Ninh Biên, tức Mường Thanh (Điện Biên ngày nay), để xây dựng căn cứ kháng cự lâu dài.

Tại đây, quân khởi nghĩa đã chiếm thành Tam Vạn do người Lự xây dựng trước đó (tiếng Thái gọi là Sam Mứn) làm đại bản doanh. Tương truyền, tên gọi Tam Vạn xuất phát từ khả năng chứa 3 vạn quân trong thành, hoặc vì trong thành có 3 vạn cối giã gạo.

Sau đó, nhận thấy thành Tam Vạn có địa thế bất lợi, Công Chất đã xây thành Bản Phủ làm căn cứ. Hoàng Công Chất rất được lòng dân bản địa, ông đã đánh tan quân giặc cướp, mở rộng lực lượng ra khắp miền Tây Bắc, chia ruộng cho dân nghèo, và thu hút những người đứng đầu ở các châu mường. Dân gian vùng này còn lưu truyền câu hát:

“Dưới xuôi có vua
Trên này có chúa
Những miền từ Mường Puồn, châu Ét
Từ Đà Bắc, chợ Bờ
Lại phía trên từ chợ Xo, La trở xuống
Tất cả đều quy phục chúa Mường Thanh…
… Chúa thật lòng yêu dân
Chúa xây dựng bản Mường
Mọi người đều yên ổn…”

Quân khởi nghĩa của Hoàng Công Chất không chỉ có người Kinh mà còn có cả người dân tộc thiểu số. Người bản xứ gọi ông là “Then Chất” (tiếng Thái là “Thiên Chết”) với ý nghĩa tôn kính. Trong “Quám tổ Mường” (sử người Thái ở Tây Bắc), ông được gọi là “vua Hoàng”. Các tướng dưới quyền Công Chất nổi danh có: Bun Xao, Cầm Phẳn; anh em Ngải, Khanh; cha con Cầm Tom, Cầm Phanh.

Quân của Hoàng Công Chất từng có thời gian phối hợp với lực lượng khởi nghĩa của hoàng thân Lê Duy Mật. Từ Tuần Giáo, Điện Biên trở lên thuộc quyền Hoàng Công Chất, phía nam từ Mộc Châu tới Văn Chấn thuộc quyền Lê Duy Mật.

Từ động Mãnh Thiên, quân khởi nghĩa đã tấn công xung quanh, làm chủ 10 châu Yên Tây, hiện nay thuộc địa bàn Lai Châu và một phần Vân Nam (Trung Quốc). Cuối năm 1767, Công Chất từ Yên Tây đã đánh xuống chiếm châu Mộc (Sơn La), châu Mai (Hòa Bình), và chia quân tiến xuống thượng du Thanh Hóa. Các trấn thủ Thanh Hóa, Hưng Hóa đã cáo cấp, chúa Trịnh Sâm đã huy động các tướng Trịnh Phưởng, Đinh Văn Phục, Hoàng Đình Thể mang quân đi đánh. Quân Công Chất đã thua chạy vào Xa Hổ và Nậm Ban.

Tháng 2 năm 1768, Trịnh Sâm đã cử Nguyễn Đình Huấn và Phạm Ngô Cầu mang quân đến đánh Mường Thanh. Lê Duy Mật nghe tin đã điều quân cứu ứng cho Hoàng Công Chất. Đình Huấn do sợ hãi không dám tiến phải rút lui. Trịnh Sâm sau đó đã giao quân cho Đoàn Nguyễn Thục chia làm nhiều cánh đánh thẳng vào Mường Thanh. Trong lúc chiến sự căng thẳng, Hoàng Công Chất đã lâm bệnh và qua đời tại căn cứ.

Con trai ông, Hoàng Công Toản, tiếp tục lãnh đạo quân chống lại triều đình Trịnh. Đầu năm 1769, Hoàng Công Toản đã lập phục binh ở Nậm Cô để đón đánh quân Trịnh nhưng đã thất bại. Nguyễn Phục một mặt tấn công Nậm Cô, mặt khác điều quân đánh úp và đốt căn cứ thành Bản Phủ. Hoàng Công Toản chạy về thấy thành mất bèn bỏ trốn, không biết sau đó kết cục ra sao. Sách Đại Nam nhất thống chí ghi chép rằng Hoàng Công Toản chạy sang Vân Nam, trong khi Minh đô sử cho rằng Toản chạy vào Trấn Ninh. Một số nguồn khác lại cho rằng Hoàng Công Toản đã chạy sang Vân Nam và sau đó được an sáp ở Ô Lỗ Mộc Tề (Tân Cương).

Dù cuộc khởi nghĩa thất bại, Ngài vẫn là một lãnh tụ nông dân kiệt xuất, đã dũng cảm đứng lên khởi nghĩa chống lại triều đình Lê Trịnh, vì nghĩa lớn “Bảo Quốc an dân”, diệt trừ cường hào ác bá, chia của cải cho dân nghèo, với hoài bão xoá bỏ bất công, lập lại kỷ cương, phục hưng đất nước, thống nhất giang sơn, mang lại thái bình cho muôn đời.

Đền thờ Quan Hoàng Năm

Hiện nay, di tích thành Bản Phủ cũ tại thôn Noọng Nhai, xã Noọng Hẹt, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên là nơi thờ chính của Hoàng Công Chất cùng với 6 viên tướng nổi tiếng của Ngài.

Đền thờ Quan Hoàng Năm

Ngày khánh tiệc Quan Hoàng Năm

Lễ hội đền Hoàng Công Chất được tổ chức từ ngày 24 đến 25 tháng 2 âm lịch.

Hầu giá Quan Hoàng Năm

Rất hiếm khi Quan Hoàng Năm ngự đồng, nếu có thì khi ngự đồng, Ngài mặc áo xanh thêu rồng kết uốn hình chữ thọ, đầu chít khăn mỏ rìu hoặc đi nét xanh, mạng chéo, đi ghệt tay và ghệt chân. Sau khi làm lễ khai quang, Ngài ngự tọa, hiến tửu, nghe văn rồi xe giá.