Quan Nam Tào - Bắc Đẩu

Trong hệ thống thần linh Tứ Phủ, Quan Nam Tào và Bắc Đẩu là hai vị quan được thờ phụng, luôn hầu cận bên ngôi cao của Đức Vua Cha Ngọc Hoàng Thượng Đế.

QUAN NAM TÀO - BẮC ĐẨU

Thần tích Quan Nam Tào Bắc Đẩu

Theo truyền thuyết còn lưu truyền trong dân gian, Quan Nam Tào và Bắc Đẩu thực chất là hai người phàm trần, hai anh em sinh đôi. Bà mẹ của họ, khi đã ở tuổi cao, bất ngờ mang thai và trải qua 69 tháng mới sinh ra hai cục thịt dính máu, không đầu, không tay chân. Dù có ý định vứt bỏ, nhưng lòng thương đã khiến bà quyết định cất giữ chúng ở một góc nhà. Thật kỳ diệu, sau 100 ngày, hai cục thịt biến thành hai chàng trai khỏe mạnh, thông minh, với trí nhớ phi thường, có khả năng ghi nhớ mọi chuyện xảy ra khắp nơi.

Đức vua Cha Ngọc Hoàng Thượng Đế thấy được điều này đã tuyển chọn hai người làm Quan trên trời, ghi chép những việc sinh tử của loài người. Trong đó, Nam Tào phụ trách ghi chép sổ sinh bên trái (phương nam), còn Bắc Đẩu ghi chép sổ tử bên phải (phương bắc) cạnh Ngọc Hoàng. Họ ghi lại thiên mệnh của mỗi người từ lúc sinh ra cho đến khi chết, quy định số phận nghèo sang, lành dữ, và cả số kiếp đầu thai của các loài vật. Chính vì công việc bận rộn như vậy, Bắc Đẩu đôi khi đã cầm chiếc dao thần sát phạt bừa bãi, dẫn đến tình trạng mạng người như rạ, trẻ con chỉ sống được vài ba năm rồi ra đi.

Tại vùng Liêm Sơn, Thanh Liêm, Hà Nam ngày nay, có một chàng trai tên là Đô Kình, sinh ra không có mắt, yếu ớt thoi thóp. Nhưng nhờ một bà mụ ban phép, chàng trở nên khỏe mạnh phi thường, mắt sáng long lanh và có khả năng nhìn xa trông rộng, như thể đi mây về gió. Trước sự tắc trách của Bắc Đẩu, Đô Kình đã quyết định lên Thiên Đình. Tại đây, chàng thấy Bắc Đẩu cả ngày cầm dao, chỉ khi ngủ, ôm vợ trong tay mới để dao đầu giường. Nhân lúc vợ Bắc Đẩu đi tắm, Đô Kình đã bế cô nàng ném xuống ao. Bắc Đẩu vội bỏ dao, lao xuống cứu vợ. Nhân cơ hội đó, Đô Kình đã đoạt dao phóng xuống trần. Bắc Đẩu đuổi theo, dùng đủ quyền phép nhưng Đô Kình vẫn thoát. Từ đó, người trần không còn bị Bắc Đẩu đoạt mạng, sống thọ hàng trăm năm. Nhà Trời đã nhiều lần đổ mưa lũ để đòi lại dao, nhưng Đô Kình đều thoát nạn, giữ lại chiếc dao thần cẩn thận.

Cho đến một ngày, khu vực có một con rắn thành tinh bắt người ăn thịt. Đô Kình hay tin đã mang dao đi trị rắn. Đến nơi, chàng gọi rắn ra nhưng không thấy gì, bèn ngồi lên một cây gỗ mục. Ngay lập tức, cây gỗ hất ngửa chàng, làm rơi chiếc dao (cây gỗ chính là con rắn). Đô Kình bị ngã và rắn đã ngoạm lấy dao thần. Chàng đuổi theo nhưng Bắc Đẩu và Thiên Lôi đã nhân cơ hội phóng sét xuống, khiến Đô Kình cháy thành than. Bắc Đẩu phải đổi hàng vạn con nghé tươi để chuộc dao trở về.

Ngọc Hoàng Thượng Đế biết việc của Đô Kình, đã hỏi các quan và biết được sự tình. Ngài thương Đô Kình, trách Bắc Đẩu và yêu cầu từ nay phải để loài người sống đến 100 tuổi. Tuy nhiên, Bắc Đẩu lo ngại rằng nếu để loài người sống lâu quá sẽ sinh ra nhiều người mưu kế như Đô Kình, nên lén lút bớt tuổi thọ của họ, chỉ cho sống đến 70-80 tuổi, và rất ít người may mắn sống đến trăm tuổi để trình Ngọc Hoàng Thượng Đế.

Đền thờ Quan Nam Tào - Bắc Đẩu

Ngày nay, khu di tích Kiếp Bạc thuộc tỉnh Hải Dương là nơi linh thiêng với những địa danh mang giá trị văn hóa tâm linh tín ngưỡng Trần Triều. Trong đó, hai ngôi đền Quan Nam Tào và Bắc Đẩu tại đây rất nổi tiếng, là nơi thờ hai vị quan thân cận của Ngọc Hoàng Thượng Đế. Cả hai ngôi đền đều thuộc xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, tọa lạc trên hai ngọn núi đối xứng nhau qua đền Kiếp Bạc, được đánh giá là có tuổi đời rất lâu.

Đền Quan Nam Tào nằm trên núi Dược Sơn, còn đền Quan Bắc Đẩu thuộc núi Vạn Kiếp. Từ hai đỉnh núi này, có thể quan sát một vùng làng mạc rộng lớn và ngôi đền Kiếp Bạc linh thiêng. Nằm trong khuôn viên di tích Kiếp Bạc, đền Nam Tào và đền Bắc Đẩu được xây dựng ở hai bên tả hữu so với đền thờ Trần Hưng Đạo Đại Vương, theo quan niệm rằng hai vị Quan này hầu cận Vua Cha của dân tộc Đức Thánh Trần. Đây cũng là nơi lưu giữ di tích vọng gác tiền tiêu Trạm Điền của Trần Hưng Đạo trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông.

Các bô lão kể lại rằng, xưa kia cả hai ngôi đền đều được xây dựng khang trang, bề thế nhưng đã bị tàn phá không ít khi giặc Pháp xâm lược nước ta. Sau khi đất nước yên ổn, cả hai được xây mới trên chính nền đất cũ vào năm 1979, với kiểu cách có đôi chút thay đổi so với trước đây.

Trải qua nhiều thăng trầm và chiến tranh, hai ngôi đền đã được tôn tạo không ít lần. Đặc biệt vào năm 2005, cả hai đã được tiến hành khai quật khảo cổ học. Tại đây, nhiều cổ vật có từ niên đại nhà Trần và nhà Lê đã được phát hiện. Đây là cơ sở để năm 2007, UBND tỉnh tôn tạo di tích Nam Tào – Bắc Đẩu với quy mô uy nghi như ngày nay.

Tọa lạc tại đỉnh núi Dược Sơn, đền Nam Tào nổi bật với những công trình kiến trúc như nghi môn, gác chuông, gác trống, tả hữu hành lang, đền chính, và hậu đường uy nghi, cổ kính. Đền Nam Tào được xây dựng trên nền đất có diện tích lên đến 2.000m2, theo kiến trúc 2 tầng 8 mái, mái được lợp ngói theo dáng mũi hài và hổ phù đội mặt trời. Đền chính có kiến trúc hình chữ đinh, gồm 3 gian tiền bái và hậu đường. Bên trong đền được bài trí thờ tự theo lối trước Thần sau Phật. Trước kia, đây vốn là một ngôi chùa tiền bái đặt tượng thờ quan Nam Tào, thượng điện đặt tượng thờ Phật. Khi thực dân Pháp phá chùa vào năm 1947, nhân dân đã phải mang tượng quan Nam Tào và đồ tế tự xuống gửi ở đền Kiếp Bạc. Năm 1989, nhân dân địa phương đã góp tre, gỗ để xây lại chùa Nam Tào trên nền móng của gian thượng điện và rước tượng về, sau đó được tôn tạo lại thành đền như ngày nay.

Đền Nam Tào

Về đền Bắc Đẩu, trước kia ngôi đền có kiến trúc hình chữ Đinh, giống như các công trình đền chùa thời xưa. Gian chính điện có tượng thờ Quan Bắc Đẩu làm bằng đồng, ở tư thế ngồi, tay phải cầm chiếc bút, tay trái cầm cuốn “Sổ sinh tử”, trên ngực có hàng chữ Nho nổi “Bắc Đẩu chính thần tượng”. Đây là pho tượng duy nhất còn lại sau khi thực dân Pháp. Hệ thống tượng thờ trong đền Bắc Đẩu cũng được bài trí theo lối tiền thần hậu Phật tương tự như đền Nam Tào.

Đền Bắc Đẩu

Lễ hội đền Quan Nam Tào Bắc Đẩu

Hiện nay, các hoạt động lễ hội của đền thờ Nam Tào Bắc Đẩu đều gắn liền với các hoạt động của lễ hội đền Kiếp Bạc. Cứ đến ngày 20 tháng 08 và 28 tháng 09 (âm lịch) hàng năm, nhân dân tổ chức lễ rước từ các Giáp ra đền Kiếp Bạc để tiến hành lễ tế, sau đó rước về đền Nam Tào và Bắc Đẩu. Ngoài ra, mỗi đền cũng có một số nghi lễ riêng hướng tới Quan Nam Tào và Quan Bắc Đẩu được tổ chức tại đền của mỗi vị. Vào dịp lễ này, nhân dân các làng Dược Sơn, Vạn Yên, Bắc Đẩu lại tổ chức nghi thức dâng hương hai Quan, và từ di tích Nam Tào, Bắc Đẩu có lễ rước bộ linh đình về đền Kiếp Bạc dâng lên Đức Thánh Trần.

Quan Nam Tào và Quan Bắc Đẩu, mặc dù thông tin về thần tích và lịch sử của hai Ngài không nhiều, nhưng vẫn hiện hữu trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, được phối thờ hai bên Vua Cha Ngọc Hoàng Thượng Đế, để dân chúng bày tỏ lòng tưởng nhớ đến các Ngài.