Ông Lốt – Quan Xà Thần

Trong không gian thờ cúng của đạo Mẫu, hai bên ban thờ thường được trang trí bằng hình ảnh của hai con rắn quấn quanh nhau. Chúng được biết đến với tên gọi là Thanh Xà Đại Tướng Quân và Bạch Xà Đại Tướng Quân, hay còn gọi chung là Ông Lốt. Theo quan niệm của đạo Mẫu, rắn không chỉ có khả năng di chuyển dưới mặt đất mà còn có thể sống trên cao, tượng trưng cho sự kết hợp giữa âm và dương, là linh vật hòa quyện giữa trời và đất. Bên cạnh đó, rắn cũng được xem là vị thần của sông nước.

Hình tượng Quan Xà Thần được thờ trong đền, điện phủ thờ Mẫu

Quan Xà Thần, hay còn được biết đến với tên gọi Ông Lốt hoặc Thanh Xà Bạch Xà, là hai vị thần rắn. Khác với Quan Ngũ Hổ, thường được bài trí bên dưới ban thờ Thánh Mẫu, xà thần thường xuất hiện trong điện thờ theo ba cách khác nhau:

• Thần Xà có thể được đặt cùng với Ngũ Hổ ở phía gầm ban Công Đồng.
• Thần Xà có thể được vắt ngang phía trên ban Công Đồng.
• Thần Xà có thể được vắt trên xà nhà của điện thờ Tứ Phủ.

Thần tích Quan Xà Thần trong tín ngưỡng Tứ Phủ

Trong hệ thống thần điện Tứ Phủ, Quan Xà Thần là biểu tượng của thủy thần miền sông nước, trong khi Quan Ngũ Hổ đại diện cho chốn rừng núi. Hai vị xà thần với màu sắc xanh lá và trắng, được gọi là Thanh Xà Đại Tướng Quân và Bạch Xà Đại Tướng Quân, phụng sự Thánh Mẫu và ban Công Đồng. Họ đảm nhiệm vai trò canh gác đền phủ, trấn giữ các con đường âm, sông nước, và trừ ma diệt quỷ.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ, còn có một vị Quan Xà Thần đặc biệt khác, được biết đến với tên gọi Tam Đầu Cửu Vĩ. Đây là một thần rắn ba đầu chín đuôi, là thú cưỡi của một số vị Quan Lớn, Quan Hoàng như Quan Lớn Đệ Tam, Quan Hoàng Cả,… Ngoài ra, còn có nhiều vị khác được hát văn ca ngợi, cùng với một số vị Chúa Bà như Chúa Thác Bờ, Chúa Tây Thiên, Chúa Nguyệt Hồ, Chúa Lâm Thao, Chúa Ngũ Phương, Chúa Ba Nàng, Chúa Then, Chúa Bạch Hạc Xuân Nương,… Những bà Chúa bản cảnh này có quyền cai quản một vùng địa phương.

Hầu giá Quan Xà Thần

Quan Xà Thần rất hiếm khi ngự đồng. Khi ngự đồng, ngài sẽ được Tứ trụ hầu dâng hộ giá hành lễ. Tứ Trụ Quỳnh Quế sẽ hộ giá Quan Xà Thần, tung khăn và đặt sang một bên. Tứ trụ có thể trùm khăn phủ điện lên lưng của đồng thầy để biểu hiện rằng ngài đang ngự. Hoặc thay vào đó, họ có thể trùm vải trắng để đại diện cho Bạch Xà, và vải xanh để đại diện cho Thanh Xà.

Sau đó, Tứ trụ sẽ đưa bó nhang được gói bằng lá trầu vào miệng ông rắn. Đồng nhân sẽ nằm dại ra sập, úp bụng xuống đất và quẫy qua quẫy lại, đu đưa đầu lên xuống để bái Vua Cha, Thánh Mẫu, phun rượu bốn phương để khai quang. Tiếp theo, Tứ trụ sẽ đổ rượu ra đĩa rồi dâng cho ông rắn. Quan Xà Thần hiến tửu bằng cách liếm đĩa. Cuối cùng, xa giá sẽ hồi cung, đánh dấu sự kết thúc của giá hầu.

Tín ngưỡng thờ Xà Thần ở Việt Nam

Tín ngưỡng thờ xà thần đã có từ lâu trong đời sống văn hóa của người Việt cũng như nhiều quốc gia phương Đông khác. Rắn là loài động vật có ảnh hưởng sâu sắc đến phong tục và tín ngưỡng của con người. Mặc dù rắn có cả những điểm tốt và xấu, nhưng nhìn chung, con người vẫn luôn có phần sợ hãi trước loài vật này. Chính vì vậy, họ đã thần thánh hóa rắn và lập bàn thờ cho vị thần rắn, mong muốn nhận được sự bảo vệ cho cộng đồng. Từ tín ngưỡng thờ rắn cổ xưa này, nhiều câu chuyện tâm linh về rắn đã xuất hiện trong đời sống hàng ngày, như chuyện rắn báo oán, nữ thần rắn,…

Đối với người Việt, đặc biệt là những người sống ở vùng châu thổ sông Hồng, hình ảnh rắn đã trở thành biểu tượng của thủy thần, gắn liền với môi trường tự nhiên và điều kiện sông nước. Tín ngưỡng thờ rắn đã ăn sâu vào tâm thức người Việt từ rất sớm và trở thành một phần không thể thiếu bên cạnh tục thờ các vị thần tự nhiên, như chúa sơn lâm Quan Ngũ Hổ. Tín ngưỡng thờ rắn gần như phổ biến ở mọi miền đất nước: Người M’nông coi rắn là vị thần sức mạnh có ảnh hưởng lớn trong cộng đồng; Người Mường ở Thanh Hóa cũng có tục thờ rắn, với ngôi đền hiện nay ở thôn Lương Ngọc, xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy. Ở đồng bằng sông Cửu Long, người dân rất tín thờ vị thần rắn này. Tại Đình Thủy, Bến Tre, còn có một ngôi đình gọi là đình Rắn với truyền thuyết về đôi rắn khổng lồ, hiền lành. Người dân Rạch Giá, Kiên Giang luôn tôn kính khi nhắc đến đôi rắn thần ở đền Vĩnh Hòa, coi việc rắn xuất hiện là điềm lành, báo hiệu một năm mùa màng bội thu.