Quan Hoàng Bơ

Quan Hoàng Bơ Thoải (Thoải Phủ) với màu sắc biểu trưng là màu trắng.

Danh hiệu: Quan Hoàng Bơ – Ông Bơ Thoải; Nguồn gốc: Con trai của Long Vương Bát Hải Động Đình; Phủ/ nơi cai quản: Đền Vàng Thủy Phủ; Lĩnh vực chính: Khâm sai cõi trần, Bắt lính nhận đồng, Mở hội Phúc Duyên, Độ cho những người buôn bán làm ăn, và người học hành đỗ đạt; Trang phục/Màu sắc: Trắng.

Quan Hoàng Bơ Thoải (Thoải Phủ)

Quan Hoàng Bơ là con trai thứ ba của vua Bát Hải Động Đình, thường ngự dưới Thoải Cung, trông coi Đền Vàng Thủy Phủ. Truyền thuyết về ngài vẫn còn lưu truyền rằng, ngài thường hiện ra như một vị Hoàng Tử với diện mạo xuất chúng, cưỡi cá chép vàng xuất hiện trên mặt nước. Thỉnh thoảng, ngài lại biến hóa để du ngoạn khắp nơi, cùng các bạn tiên thưởng rượu, đánh cờ, và tận hưởng các thú vui của bậc cao nhân. Theo những điển tích còn được truyền miệng, ngài là người em thân cận của Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ, thường rong chơi khắp nơi trên thuyền rồng. Nhưng khi thấy cảnh dân chúng còn nghèo khổ, ngài đã nhận lệnh từ Vua Cha để làm khâm sai cõi phàm trần, mở hội Phúc Duyên, mang lại phúc lộc cho những người buôn bán, giúp họ làm ăn thuận lợi, và cho những người học hành đạt được thành công, xã hội bình yên ấm no. Ngài được sắc phong tước hiệu: Thượng Đẳng Thần.

“Loài thuỷ tộc đâu đâu tìm đến
Vượt vũ môn xuất hiện thần long
Biến lên mặt nước lạ lùng
Ông Hoàng Bơ Thoải chân dung khác thường”

Thần tích Quan Hoàng Bơ

Sự tích Quan Hoàng Bơ kể rằng, ngài là thái tử của vua Nam Tống, tên húy là Tống Khắc Bính. Sau khi triều đại nhà Nam Tống bị diệt vong bởi nhà Bắc Tống, ngài đã ra khơi trên chiếc thuyền, và sau đó thác hóa tại vùng biển Đông. Di quan của ngài trôi đến cửa Cờn tại Quỳnh Lưu, Nghệ An và được ông Hoàng Chín, lúc bấy giờ đang tu tại đó, vớt lên và chôn cất. Sau khi ông Hoàng Chín quy hóa, nhân dân đã phối hương linh vị Quan Hoàng Bơ, Quan Hoàng Chín cùng Tứ vị Vua Bà thờ chung tại đền Cờn. Tuy nhiên, về thần tích này cũng cần được xem xét lại, vì hiện nay, Trung tâm nghiên cứu tiềm năng con người xác định đền Cờn là nơi thờ Quan Hoàng Chín chứ không phải là thờ Quan Hoàng Bơ.

Một dị bản khác ghi chép rằng, Thái Bà nằm mộng thấy một người con gái mặc xiêm y trắng, tay ôm đứa bé trai tuấn tú kháu khỉnh tới và nói rằng vì cảm tạ tấm lòng từ bi công đức của bà, sẽ cho Hoàng Thái Tử Long Cung đầu thai làm con để báo hiếu và lập công cho đất nước. Quả đúng như vậy, sau giấc mơ đó, Thái Bà sinh hạ một bé trai khôi ngô nhanh nhẹn, mắt sáng tinh anh, và đặt tên là Trần Minh Đức. Giống như lời chiêm bao khi xưa, cậu bé tám tháng đã biết nói, chín tháng biết đi, năm tuổi đã đọc thông sách vở. Đến năm hai hai tuổi, Minh Đức đã ngày đêm nghiên cứu Phật Pháp tại thảo am, không màng đến hôn nhân. Sau khi cha mẹ qua đời, ông cũng biến mất không ai hay biết. Ngôi đền và thảo am cũng dần lạnh lẽo khói tàn. Rồi một đêm, dân làng ai cũng mơ thấy một vị hoàng tử khôi ngô tuấn tú, đầu đội kim khôi, mình mặc áo trắng, lưng giắt kiếm bạc, cưỡi trên đôi bạch xà. Người báo mộng rằng mình là Hoàng Tử Long Cung, giáng sinh xuống trần làm con Thái Ông Thái Bà, nay đã hết hạn phải về Thủy Cung. Hoàng Tử nói rằng khi dân gặp nạn ắt sẽ đến cứu, về sau cũng sẽ âm phù cho dân sống ấm no, không quên dạy dân thờ phụng Thánh Mẫu Thủy Cung cho nghiêm cẩn. Sáng dậy, ai cũng thuật lại cho nhau giấc mơ y hệt, bèn cung kính lập thêm long ngai bài vị Minh Đức Hoàng Bơ Thoải tại đền Thánh Mẫu Thoải Phủ. Sau này, khi đê Ngự Hàm bị vỡ, dân chúng trở tay không kịp bèn lập đàn cầu đảo. Hoàng Thái Tử Long Cung đã hóa thành bạch xà xuất hiện hàn long. Sau khi đê được hàn xong thì bạch xà cũng biến mất lúc nào không hay. Dân làng đều biết là Minh Đức hoàng tử cứu giúp, bèn về đền lễ tạ, sau này xây một ngôi đền ngay chỗ vỡ đê để thờ Thánh Hoàng Bơ Thoải, thuộc Đông Long, Tiền Hải, tỉnh Thái Bình.

Đền thờ Quan Hoàng Bơ

Vì có nhiều thần tích về Quan Hoàng Bơ nên khó xác định đâu là đền thờ chính của ngài. Tuy nhiên, có lẽ có 4 nơi thờ ông Hoàng Bơ chính mà chúng ta có thể quan tâm:

• Đền Quan Hoàng Ba – Phong Mục, Hà Trung, Thanh Hóa;
• Đền Hưng Long tại Thái Bình là hai nơi có thần tích.
• Một ngôi đền nữa thờ Quan Hoàng Bơ đó là đền Vạn Ngang – Đồ Sơn – Hải Phòng, nơi ghi nhận sự hiển linh của ngài.
• Đền Cờn (nay là đền Quan Hoàng Chín) trước đây có người cho là đền chính của ngài.

Ngoài ra, Quan Hoàng Bơ được hầu hết phối thờ trong các đền trong cung Tứ Phủ Quan Hoàng hoặc ban thờ riêng. Trong cung Tứ phủ Thánh Hoàng, Quan Hoàng Bơ thường phối thờ cùng Quan Hoàng Bảy và Quan Hoàng Mười.

Đền Quan Hoàng Ba – Phong Mục, Hà Trung, Thanh Hóa

Đền thờ nhỏ nằm gần đền cô Tám Đồi Chè, thuộc quần thể di tích Phong Mục (thôn Phong Mục, xã Châu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa). Đền thờ có 3 gian, gian ngoài thờ Tử phủ Thánh Hoàng, gian giữa thờ tượng Ông Hoàng Bơ và Quan Lớn Đệ Tam, còn gian trong cùng thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế và Quan Nam Tào, Quan Bắc Đẩu. Trước cửa đền có 2 ông ngựa và đền nhìn ra sông. Bên cạnh đền Ông Hoàng Bơ còn có lầu thờ Cô Bơ Thoải và Cô Bơ Thượng Ngàn.

Đền Quan Hoàng Ba – Phong Mục, Hà Trung, Thanh Hóa

Hưng Long Linh Từ (Thái Bình)

Năm 2012, Cư sỹ Trí Minh – Trần Sơn Trà đã đứng lên kêu gọi trùng tu lại đền Hưng Long (Hưng Long Linh Từ) thờ Thánh Hoàng Bơ Thoải. Ngôi đền nằm tại thôn Hưng Long Bắc – xã Đông Long – huyện Tiền Hải – tỉnh Thái Bình.

Minh Đức Đại Vương theo thần tích là hóa thân của Hoàng tử Long Cung có công hộ quốc an dân, cứu dân thoát nạn đại hồng thủy, dạy dân nghề hàng hải, thương mại, đánh bắt xa bờ, lại linh ứng âm phù bảo hộ cho quốc thái dân an, chống giặc ngoại xâm. Triều Nguyễn cảm ân của Thánh mà sắc phong ngài mỹ tự: “Đông Hải, Thủy Tinh, Bạch Long, Linh Phù, Hiển Ứng, Tịnh Tuệ, Bác Huệ, Minh Đức Đại Vương thượng đẳng thần”, trong tín ngưỡng Tử Phủ chính là đức Thánh Hoàng Đệ Tam Thủy Cung (Quan Hoàng Ba Thoải).

Theo sử sách và thần phả tại đền, ngài được sinh ra ở thôn Kênh Xuyên – xã Đông Xuyên – huyện Tiền Hải tỉnh Thái Bình. Hiển Thánh tại thôn Hưng Long Bắc xã Đông Long, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Truyền thuyết ghi lại rằng ngài vốn là một hoàng tử Long Cung, con vua cha Bát Hải Động Đình, vâng lệnh vua cha, giáng sinh vào nhà ông Trần Thái Công và vợ là Đặng Thị vào đúng ngọ ngày hạ chi 13/6. Bởi sinh ra khôi ngô tuấn tú, dung mạo khác thường nên cha mẹ đặt tên là Trần Minh Đức. Sau này, ngài đã nhiều lần phò vua, cứu dân và có nhiều công lao. Khi về trời, ngài lại được Thượng Đế ban sắc cho làm Phúc Thần Biển Đông, chịu mệnh thiên đình mà chăn dắt, bảo hộ muôn dân vùng ven biển, ngự ở ngôi thứ 3 trong hàng Tứ Phủ Thánh Hoàng. Đền Hưng Long là nơi Hoàng Tử được sinh ra và hiển thánh, được coi là nơi xây đền thờ ngài đầu tiên.

Hưng Long Linh Từ (Thái Bình)

Ngày khánh tiệc Quan Hoàng Bơ

Ngày tiệc Quan Hoàng Bơ được tổ chức vào ngày 26 tháng 6 Âm lịch.

Hầu giá Quan Hoàng Bơ

Quan Hoàng Bơ là một trong ba vị Thánh Hoàng hay giá ngự về đồng nhất trong Thập vị Thánh Hoàng, cùng với Quan Hoàng Bảy và Quan Hoàng Mười. Khi giá ngự đồng, ngài mặc áo trắng (có thêu rồng kết uốn thành hình chữ thọ), thắt đai vàng, đầu đội khăn xếp có thắt lét trắng, cài chiếc kim lệch màu trắng bạc. Có khi ngài ngự về tấu hương, khai quang, một tay cầm mái chèo, một tay cầm quạt thong thả bẻ lái dạo chơi, cũng có khi ngài cầm đôi hèo hoa, rong ruổi cưỡi ngựa đi ngao du khắp sơn thủy.

“Trên Thượng Thiên mây bay năm vẻ
Dưới Thủy Tề nước rẽ làm đôi
Ông Bơ lịch sự tốt tươi
Biến trên mặt nước cưỡi đôi chép vàng.”

Quan Hoàng Bơ là một vị quan hoàng với dung mạo tươi sáng, có tài văn võ và kiếm cung. Khi nói về tài mạo song toàn của ngài, văn hát rằng:

“Biến lên mặt nước lạ lùng
Ông Hoàng Bơ Thoải chân dung khác thường
Ông Bơ Thoải đường đường dong mạo
Mặt nhường gương tiết tháo oai phong
Thanh xuân một đấng anh hùng
Toàn tài văn võ làu thông mọi đường
Sáng tựa gương trần ai chẳng bụi
Bầu rượu tiên thơ túi xênh xang
Khăn thêu, áo trắng, đai vàng
Võ hài chân bước, vai mang đôi hèo.”

Hay khi ngài thong thả ngự đồng nghe văn, cùng bầu rượu tiên, thả hồn cùng với gió trăng:

“Ngồi bên khe suối nảy cung đàn
Bồi hồi nhớ tới bạn chi loan
Tâm thơ Đỗ Phủ hồn theo gió
Gửi khách Tương Như khúc Phượng Hoàng.”

Bản văn Quan Hoàng Bơ thứ nhất

“Trên Thượng Thiên mây bay năm vẻ

Dưới Thủy Tề nước rẽ làm đôi

Ông Bơ lịch sự tốt tươi

Biến trên mặt nước cưỡi đôi chép vàng.”

Hay nói về tài mạo song toàn của ngài, văn hát rằng:

“Biến lên mặt nước lạ lùng

Ông Hoàng Bơ Thoải chân dung khác thường

Ông Bơ Thoải đường đường dong mạo

Mặt nhường gương tiết tháo oai phong

Thanh xuân một đấng anh hùng

Toàn tài văn võ làu thông mọi đường

Sáng tựa gương trần ai chẳng bụi

Bầu rượu tiên thơ túi xênh xang

Khăn thêu, áo trắng, đai vàng

Võ hài chân bước, vai mang đôi hèo.”

Hay khi ngài thong thả ngự đồng nghe văn, thả hồn cùng gió trăng:

“Ngồi bên khe suối nảy cung đàn

Bồi hồi nhớ tới bạn chi loan

Tâm thơ Đỗ Phủ hồn theo gió

Gửi khách Tương Như khúc Phượng Hoàng.”

Bản văn Quan Hoàng Bơ thứ hai

Trên điện ngọc rồng bay năm sắc

Dưới Động Đình ghềnh thác nguy nga

Mênh mông một dải giang hà

Ầm ầm sóng vỗ xa xa bạc đầu

Loài thuỷ tộc đâu đâu tìm đến

Vượt vũ môn xuất hiện thần long

Biến lên mặt nước lạ lùng

Ông Hoàng Bơ Thoải chân dung khác thường

Ông Bơ Thoải đường đường dung mạo

Mặt nhường gương tiết tháo oai phong

Thanh xuân một đấng anh hùng

Toàn tài văn võ lầu thông mọi đường

Sáng tựa gương, trần ai chẳng bụi

Bầu rượu tiên thơ túi xênh xang

Khăn thêu áo trắng đai vàng

Võ hài chân dận vai mang đôi hèo

Cưỡi ngựa bạch vai đeo cung tiễn

Tay kiếm vàng trước điện bước ra

Thương dân trên cõi Sa Bà

Lòng tham chìm đắm đức hoà khó lên

Trước bệ ngọc Hoàng liền tấu đối

Lên cõi trần mở hội phúc duyên

Khâm sai Hoàng kíp băng miền

Phong lôi một trận nổi lên cõi phàm

Bạn tiên nữ xếp hàng rong ruổi

Cá kình nghê thẳng lối tiễn đưa

Sai quân dưỡng trực lên bờ

Trống dong cờ mở thực là nghiêm trang

Sắp hai hàng càng vàng tán tía

Kiệu vàng son nghi vệ bát âm

Tuần vương nghỉ gót dừng chân

Hoạ thơ Lý Đỗ ca ngâm đọ cờ

Tiệc xong lại chèo đua bẻ lái

Truyền chèo về Bát Hải dong chơi

Quỳnh Côi, Phượng Dực mấy nơi

Sông Thao, sông Cả qua chơi Lục Đầu

Chơi khắp hết sông Cầu sông Mã

Truyền ba quân các ngả thi đua

Lên rừng lấy gỗ chò hoa

Đem về dâng tiến vua cha Động Đình

Ngự Bắc kinh, Thăng Long quý địa

Phủ Tây Hồ tú khí danh lam

Dừng thuyền bái yết Mẫu Vương

Mẫu ban chấp chính cầm quyền vào ra

Cho coi sóc các toà cung nội

Riêng một bầu phượng ruổi loan ca

Đông Cuông, Tuần Quán các tòa

Cây cao bóng mát rườm rà tốt tươi

Đàn cá lội rõ mười không khác

Kết thành lầu dàn dặt đêm thanh

Trăng soi đáy nước thuỷ đình

Có thoi Hoàng thoải xinh xinh khác thường

Thoi sáng ánh kim cương lấp lánh

Biết bao người mến cảnh say sưa

Trách ai vô ý không ngờ

Qua không bái yết thực là khó van

Ai biết phép gia ban tài lộc

Độ cho người văn học thông minh

Hoàng về trắc giáng điện đình

Khuông phù đệ tử khang ninh thọ trường!

Bản văn Quan Hoàng Bơ thứ ba

Động Đình tây hồ thu nguyệt huy

Tiêu Tương giang bắc tảo hồng phi

Túy khách mãn thuyền ca Bạch trữ

Bất tri sương lộ nhập thu y.

Mực in vách phấn đề thơ

Hồ Tây sóng nước bây giờ là đây

Gió trăng chở một thuyền đầy

Của kho vô tận, biết ngày nào vơi

Phú nói :

Thuyền nan nhè nhẹ một con chèo

Thuyền Hoàng Bơ Thoải dạo Hồ Tây

Sóng dập dờn sắc nước trời mây

Bát ngát nhẽ ghẹo người du lãm

Yên thuỷ mang mang vô hạn cảm

Ngư long tịch tịch thục đồng tâm

Rượu lưng bầu mong mỏi bạn tri âm

Xuân vắng vẻ biết cùng ai ngâm họa

Gió hây hẩy không nức mùi nhang xạ

Nhác trông lên vách phấn đã đề bài

Thơ ai, xin họa một vài

(Trích Tỳ Bà Hành)