Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn (Nhạc Phủ) – Màu sắc biểu trưng: màu xanh lá.

Danh hiệu: Sơn Tinh Công Chúa – Cô Đôi – Cô Đôi Thượng;

Nguồn gốc: Con của Ngọc Hoàng Thượng Đế;

Cô theo hầu cận: Tam Tòa Thánh Mẫu (trước khi giáng sinh cõi trần), Đức Diệu Tín Thiền Sư, Lê Mại Đại Vương (khi còn ở cõi trần), Mẫu Đông Cuông, hoặc Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn;

Phủ/nơi cai quản: Nhạc Phủ;

Lĩnh vực chính: Cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, ban phát cho người trần, Chấm đồng, bắt đồng;

Trang phục/Màu sắc: Áo xanh ngắn đến hông, quầy đen hoặc quầy hoa, đầu đội khăn voan kết thành hình đóa hoa hoặc khăn vấn, hai bên dắt hoa;

Sắc phong: Thượng Đẳng Thần (sắc phong bởi Nguyễn Hoằng Tông, tức hoàng đế Khải Định).

Cô Đôi Thượng Ngàn là một trong những vị thánh cô nổi bật trong Tứ Phủ Thánh Cô, thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ của người Việt. Cô được biết đến rộng rãi tại miền thượng ngàn và là một trong những Thánh Cô được nhiều tín đồ yêu mến.

Ngọc Điện chốn kim môn cô Đôi ra vào
Ngọc Điện chốn kim môn
Danh thơm ngoài cõi.
Tiếng đồn trong cung.

Cô Đôi Thượng Ngàn (Nhạc Phủ)

Thần tích Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn vốn là con của Vua Đế Thích trên Thiên Cung, được phong là Sơn Tinh Công Chúa. Sau đó, cô giáng sinh xuống trần gian tại Ninh Bình, trở thành con gái của một vị quan lang ở vùng sơn lâm.

Truyền thuyết kể rằng, xưa kia có một vị quan lang họ Hà, người Mường, sống tại Nho Quan, Ninh Bình. Ông nổi tiếng khắp vùng về đức độ, luôn phát tâm thiện nguyện, giúp đỡ dân nghèo. Tuy nhiên, vợ chồng ông đã vào tuổi trung niên mà vẫn chưa có con. Do vậy, họ đã lập đàn tế trời cầu tự. Lời cầu xin của họ đã vang đến Ngọc Hoàng, khiến Ngài động lòng và sai tiên Cô giáng sinh, đầu thai làm con của họ. Mười hai tháng sau, bà có thai và sinh ra cô.

Khi cô ra đời, có đôi chim khách đến hót không ngừng, chúc mừng tiên cô giáng sinh phàm trần. Năm cô lên bốn tuổi, gia đình vị quan lang chuyển tới làm quan ở Huyện Cao Phong, châu Mai Đà, tỉnh Hưng Hóa. Tại vùng cao này, nước sinh hoạt thiếu thốn, nhưng dưới chân núi Đầu Rồng lại có một con suối nước thần, trong mát quanh năm. Người dân thường ra suối gánh nước về dùng, cô cũng thường ra đó giúp đỡ ông bà. Thời gian trôi qua, năm cô mười hai tuổi, cô đã xinh đẹp tuyệt trần, da trắng, tóc mượt, mặt tròn, lưng ong thon thả.

Câu chuyện kể rằng, Thánh Mẫu Thượng Ngàn yêu mến và muốn thử lòng người trần gian, bèn hóa thành một bà lão đói khát, bệnh tật nằm lả ở gốc cây đa dưới chân núi Rồng. Bà kêu rên từng tiếng khó nhọc, cầu mong sự giúp đỡ của mọi người qua lại, nhưng không ai chịu ra tay cứu giúp. Đúng lúc cô ra suối gánh nước và thấy bà lão đáng thương, cô động lòng thương cảm, liền quỳ xuống vực bà ngồi dậy, cho bà uống nước. Bất chợt, trời đất tối sầm, mây đen kéo đến, gió bụi cuốn lên mù mịt. Bà lão hiện ra thành Tiên Chúa Thượng Ngàn và nói với cô rằng bà chính là Đức Diệu Tín Thiền Sư Lê Mại Đại Vương (tức Mẫu Thượng Ngàn). Nhận thấy cô là người ngoan ngoãn, hiền lành, đức độ; kiếp trước là tiên nữ trên tiên giới, nghe lệnh Ngọc Hoàng mà hạ phàm báo ân cha mẹ; Mẫu đã độ cho cô thành tiên, trở về hầu cận bên cạnh Mẫu, cứu giúp nhân gian. Sau đó, Mẫu rút cây gậy khắc đầu rồng bên mình ra và trao cho cô. Cô nhận cây gậy rồi trở về nhà, bốn ngày sau thì hóa.

Khi về thiên giới, cô được Mẫu Thượng Ngàn truyền cho vạn phép, giao cho cô dạy người rừng biết thống nhất về ngôn ngữ. Lúc thanh nhàn, cô trở về ngự tại cảnh sơn lâm ở quê nhà Ninh Bình, trong ba gian đền mát, cô cùng các bạn tiên nữ ca hát vui thú trên dốc Sườn Bò (nay thuộc xã Văn Phương, Nho Quan). Cô cũng thường biến hiện ra thành người thiếu nữ xinh đẹp, luận đàm văn thơ cùng các bậc danh sĩ. Tương truyền, cô rất giỏi văn thơ, làm biết bao kẻ phải mến phục. Cô Đôi cũng là tiên cô cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, người trần gian ai nhất tâm thì thường được Cô Đôi ban thưởng, nếu có nợ mà không mau trả lễ, cô lại bắt đền nặng hơn.

Đền thờ Cô Đôi Thượng Ngàn

Hai ngôi đền thờ cô tọa lạc tại Nho Quan, tỉnh Ninh Bình và huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình – nơi gắn liền với truyền thuyết sinh hóa của Cô. Đền Bồng Lai (còn gọi là đền Bồng Lai Hạ) ở Nho Quan, Ninh Bình là nơi Cô được giáng sinh, còn Đền Bồng Lai Thượng ở Cao Phong, Hòa Bình là nơi Cô hóa.

Cung thờ Cô Đôi Thượng Ngàn tại Đền Bồng Lai Ninh Bình

Cung thờ Cô Đôi Thượng Ngàn tại Đền Bồng Lai Ninh Bình

Ngôi đền Bồng Lai Hòa Bình nằm trong khu du lịch tâm linh núi Đầu Rồng – Thị Trấn Cao Phong – Hòa Bình và là nơi thờ Cô Đôi Thượng Ngàn. Đền còn được gọi là Đền Thượng Bồng Lai, hay Bồng Lai Linh Từ. Ai đã từng đến đây đều công nhận đây là chốn “Bồng Lai tiên cảnh”. Đây là một ngôi đền khang trang, đẹp bậc nhất Việt Nam.

Khu du lịch Hàn Sơn – Thanh Hóa cũng có một ngôi Đền Cô Đôi Thượng Ngàn.

Cô Đôi Thượng Ngàn cũng được thờ tại Đền Cô, cách đền Mẫu Đông Cuông khoảng 500m. Ngôi đền này được xây dựng với quan niệm rằng cô là tỳ nữ bên cạnh Mẫu Thượng Ngàn.

Ngoài ra, Cô Đôi Thượng Ngàn chủ yếu được phối thờ tại các cung Tứ Phủ Thánh Cô hoặc một ban riêng ở các đền phủ.

Hầu giá Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng rất hay ngự về đồng, vì danh tiếng cô lừng lẫy, ai cũng biết đến, đệ tử cô đông vô số và cô thường bắt đồng. Trong đại lễ khai đàn mở phủ, người ta thường dâng lễ vàng cây lên năm tiên cô là Cô Đôi, Cô Bơ, Cô Sáu, Cô Chín và Cô Bé, trong đó Cô Đôi thường là giá cô ngự về đầu tiên (mở khăn cho hàng cô) để chứng lễ. Khi cô về ngự, thường mặc áo lá xanh hoặc quầy đen và áo xanh (ngắn đến hông), trên đầu có dùng khăn (khăn von hoặc khăn vấn) kết thành hình đóa hoa. Một số nơi dâng cô áo xanh, đội khăn đóng (khăn vành dây) và thắt lét xanh, hai bên có cài hai đóa hoa. Cô về đồng thường khai cuông rồi múa mồi, múa tay tiên hái tài hái lộc cho đồng tử.

Bản văn Cô Đôi Thượng Ngàn thứ nhất

Thiên Thai là cảnh bồng lai
Tấu Cô Đôi Thượng đại tài hái hoa
Hầu vua hầu mẫu ba toà
Tiếng tăm lừng lẫy chúa bà yêu thương
Về đồng đánh phấn soi gương
Lược ngà chải chuốt vành dây đội đầu
Rong chơi quán Sở tần Lâù
Xe giá lên chầu thưọng đế vua cha
Đệ tử Cô vô số hằng hà
Chiêu tài tiếp lộc gần xa cho đồng
Hầu vua hầu mẫu bơ toà
Vua cha cũng quý, chúa bà yêu thương
Về đồng đánh phấn soi gương
Khăn xanh lấy chít vành dây đội đầu
Rong chơi quán Sở Tần lâù
Loan giá lên chầu thưọng đế vua cha
Đền thờ Cô vô số hằng hà
Ban tài tiếp lộc gần xa cho đồng)
Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát
Thấy cô về ngỡ Phật quan âm
Tay đàn miệng hát ca ngâm
Điểm đa điểm đót tiếng trầm nhặt khoan
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Dưới suối ngàn chin năn nỉ véo von
Vui về thú cảnh Đông cuông
Trên ngàn cô thượng ca ngâm chơi bời
Cảnh núi rừng sương rơi lác đác
Thú hữu tình càng ngự càng vui
Ba gian lầu mát thảnh thơi
Sớm rong đỉnh núi tối ngồi sườn non
Ca rằng tang tính tình tang
Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng
Bốn bề hiu quạnh vắng tanh
măng tre măng lứa mọc xanh đầy ngàn
Chắp tay bái lạy cô ngàn
Sơn lâm công chúa giáng đàn chứng đây
Trần gian hồ dễ ai hay
mời cô lai giáng đền này chứng minh
Hiệu cô là công chúa Sơn tinh
mặt tròn vành nguyệt má in phấn hồng
Da cô trắng tựa tuyết đông
tóc dà dà biếc lưng ong dịu dàng
Chân cô đưa nhởn đưa ngang
Bước nào bước ấy tiên nàng nguyệt nga
Chạnh lòng vàng đá người ta
Chau mày quân tử xót xa yêng hùng
Mỗi năm đẹp một não nùng
Dạy chim oanh hót bạn cùng văn nhân
vẻ nào vẻ chẳng thêm xuân
éo le nhiều nỗi thanh tân chơi bời
Tốt tươi miệng nở hoa cười
Đáng xinh đáng lịch đáng người thuyền quyên
nàng ân nàng ái kề bên
Cô Lan cô Huệ chúa tiên thượng ngàn
Non xanh nước biếc suối vàng
Đông cuông cảnh ấy lại càng lâng lâng
có phen cô dạy ngưòi rừng
nói ra trăm tiếng giống chung ngôn từ
Cô theo hầu Diệu tín thiền sư
Anh linh nổi tiếng Đông Cuông Từ Sơn Lâm
Ngự sơn lâm đông cuông tuần quán
Cô Đôi ngàn vạn phép anh linh
Tiên Cô biến hoá hiện hình
Cung thỉnh các bộ sơn tinh ngự về
Chữ biển đề Đại vương Lê Mại
Phép Khuông phù quốc thái dân an
Thỉnh cô chứng giám đàn tràng
Độ cho đồng tử an khang đời đời.

Bản văn Cô Đôi Thượng Ngàn thứ hai

Ngọc điện chốn kim môn, cô ra vào ngọc điện chốn kim môn
Danh thơm ngoài cõi tiếng đồn trong í i cung.

Xinh thay một thú cô Đôi ngàn
Bầu trời cảnh phật í i ì í i phong quang bốn mùa
Trên bát ngát trăm hoa đua nở
Dưới cảnh bầy cầm thú đua chơi i ì í a ới a à ới a a…
Chim bay phấp phới mọi nơi
Cá theo ngược nước í i i ì í i lượn bơi vẫy vùng
Trên rừng tùng gió rung lác đác
Đỉnh sườn non đá chất cheo leo
Kìa dòng sông Thương nước chảy trong veo i ì í a ới a à ới a a…
Sông Thương nước chảy trong veo
Thuyền xuôi người ngược í i ì í i có tiếng hò reo vang lừng
Nhìn đá núi mấy tầng cao thấp
Ngàn cỏ hoa tăm tắp màu xanh i ì í a ới a à ới a a…
Cô chơi bốn mùa gió mát trăng thanh
Hoa khoe sắc thắm í i ì í i đua tranh mọi màu
Niềm thích thú một bầu phong cảnh
Mùi cơm lam thịt thính cô ưa.
Cô chơi Đồng Đăng, ao Cả, chợ Bờ i i ì i…

Bài sai đố triệu lục cung
Nàng ân nàng ái vốn dòng sơn trang
Tính cô hay măng trúc măng giang á a a á à à a…
Thiều quang sáng tỏ lưng trời
Một màu xuân sắc tốt tươi rườm rà
Trên ngàn xanh lắm quả nhiều hoa á a a á à à a…
Ngàn xanh lắm quả nhiều hoa
Cô Đôi dạo gót vào ra sớm chiều
Chiếc hồ mây nặng trĩu lưng đeo á a a á à à a…
Chân cô đã bước tới đâu
Gieo mầm nhân nghĩa nối cầu vinh hoa
Cô đẹp sao Bắc đẩu ngân hà á a a á à à a…
Á a a á à à a…

Ế ê ê ề ê ế …..
Dốc cao mặc dốc băng băng qua đèo, đèo còn xa.
Dốc cao mặc dốc băng băng qua đèo, đèo còn xa
Ánh trăng mở chiếu. soi bên đồi cô đẹp làm sao.
Ánh trăng mở chiếu. soi bên đồi cô đẹp làm sao
Trời mịt mùng núi ngàn cheo leo, núi non mịt mùng.
Nước chảy róc rách ôi nước chảy về đâu
Nước tuôn rì rào nước chảy rì rào.

Những nàng tiên ca hát vang muôn lời ca.
Cô lên ngàn cô xuống núi.
Hú vang vang cả núi đồi
Ơi rừng ơi núi ơi rừng ơi núi ơi …ế ê ê ề…..
Ngày 5 cho chí ngày 10 là ngày phiên chợ Đồng Đăng kỳ lừa
Bước nhanh chân kẻo chợ về trưa bán hàng chưa hết lại mua hàng về.
Á a a a á à a a
Á…. a…. a… a… á …à …a.. a..
Xe loan thánh giá hồi cung.

Bản văn Cô Đôi Thượng Ngàn thứ ba

Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát
Thỉnh cô về mộ Phật Quan Âm
Tay đàn miệng lại ca ngâm
Thánh tha thánh thót tiếng trầm nhặt khoan
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Dưới suối ngàn chim nỉ véo von
Vui về thú cảnh lâm sơn
Cô mường cô mán hát ngâm chơi bời
Hát tiếng đầy tiếng với lã chã
Thú hữu tình càng ngự càng vui
Ba gian đền mát thảnh thơi
Sớm rong sườn núi tối ngồi đầu non
Trúc véo von đàn thông lừng lẫy
Nước đầu ghềnh rây rẫy khoan khoan
Hát rằng tang tính tình tang
Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng
Tặc thụ khiểu là á mị tắc
Tặc thụ nắm là mị phí giao
Phất phơ cô tựa non cao
Rừng kia núi nọ ra vào sơn lâm
Khi măng vầu cơm lam gạo lốc
Mái sim cùng rau luộc dài vây
Thỉnh cô giáng hạ chứng tri
Cô Mường cô mán một khi giáng đàn
Hát líu lường líu lo líu liếc
Giá ngự đồng trạc quyết anh linh
Thỉnh mời Công Chúa Sơn Tinh
Tay ngần ngần trắng má xinh vẻ hồng
Vẻ phù dung dịu dàng cách điệu
Nét đoan trang yểu điệu phi phong
Hây hây da trắng tuyết đông
Tóc rà rà biếc lưng ong dịu dàng
Thoảng mùi hương chân đi nhã nhặn
Mặc áo xiêm chân dận hài hoa
Trạnh lòng vàng đá người ta
Chau mày quân tử xót xa anh hùng
Cách não nùng nhiều bề lịch sự
So tài cao sĩ tú thi nhân
Mỗi năm là một vẻ xuân
Thanh tân đòi một tấm thân vạn mười
Vẻ tốt tươi miệng cười hoa nở
Bức thanh thanh tố nữ thuyền quyên
Cô ân cô ái kề bên
Cô lan cô huệ chúa tiên thượng ngàn
Hợp bàn loan non bồng nước nhược
Đàn ngũ huyền lầu thuộc Chiêu Quân
Cảnh thanh xuân lại thêm xuân
Éo le nhiều nỗi thanh tân chơi bời
Giả làm người thướt tha ghẹo khách
Dạy chim thiêng sênh phách véo von
Khi cô dạy vượn ru con
Réo ra réo rắt ní non buồn rầu
Loài cầm thú gọi nhau réo rắt
Dựng ngư ca tiểu dịch lừng lừng
Có phen cô dạy người rừng
Nói ra trăm tiếng giống chung ngôn từ
Đất Trang Chu hiệu là Diệu Tín
Đức thuyền sư nổi tiếng anh linh
Lạng Sơn chốn ấy cảnh thanh
Đông Cuông Tuần Quán hữu tình thanh tao
Giữa năm thân anh hào giáng khí
Thác đinh sinh sơn trị chúa tiên
Vốn người hình thể phương viên
Trâm anh lệnh tốc nên hiển hào
Bản dao cao cha là chúa mọi
Phép thần tiên khắp cõi ai đương
Tổ sư đắc đạo sơn trang
Sinh ra một nàng vạn phép truyền cho
Phán thụ các di sơn mọi phép
Giáng mo phù trượng quyết anh linh
Nào bà Diệu Nghĩa tàng hình
Thỉnh mời các bộ sơn tinh ngự về
Chữ biển đề Địa Vương Lê Mại
Bảo hộ cho tai nạn băng tiêu
Đời đời phúc lộc phong nhiêu
Hây hây ngày Thuấn tháng Nghiêu thọ trường.