Chầu Mười Đồng Mỏ

Chầu Mười Đồng Mỏ (Nhạc Phủ) – Danh hiệu: Nữ Tướng Đồng Mỏ Chi Lăng – Màu sắc đại diện: màu vàng.

Chầu Mười Đồng Mỏ là một trong những vị thánh chầu nổi bật trong hàng Tứ Phủ Thánh Chầu. Bà được tôn vinh là nữ tướng anh linh, nổi bật nhất tại vùng Lạng Sơn. Tên gọi Đồng Mỏ không chỉ gắn với nơi chầu đã lập nhiều chiến công hiển hách, mà còn thể hiện sự kiên cường trong cuộc chiến bảo vệ bờ cõi trước quân xâm lược nhà Minh.

“Ai lên Đồng Mỏ Chi Lăng
Nhớ người nữ kiệt cứu dân tiền triều
Nước non gặp vận hiểm nghèo
Chầu Mười Đồng Mỏ sớm chiều xông pha”

“
Vốn người sinh quán Mỏ Ba
Cần lao nối dõi việc nhà đao cung
Gặp thời Thái Tổ Trung Hưng
Giúp vua dẹp giặc Liễu Thăng hàng đầu”

Chầu Mười Đồng Mỏ (Nhạc Phủ)

Thần tích Chầu Mười Đồng Mỏ

Có nhiều câu chuyện kể về Chầu Mười Đồng Mỏ ở khắp vùng Lạng Sơn, nhưng dưới đây là hai sự tích thường được người dân nơi đây truyền tụng:

Sự tích Chầu Mười Đồng Mỏ là con gái tù trưởng ở đất Đồng Mỏ

Trong quá khứ, Chầu là một người phụ nữ tài giỏi về võ thuật và bắn cung. Khi vua Lê Thái Tổ kêu gọi toàn dân kháng chiến chống giặc, Chầu đã tập hợp binh lính, hết lòng giúp đỡ triều đình. Sau khi giặc bị đánh bại, triều đình đã phong tặng bà và giao trách nhiệm trấn giữ vùng Mỏ Ba. Trong thời bình, Chầu lại giúp dân lập ấp, cứu trợ những người nghèo khổ. Đến mùa thu, Chầu mãn hạn về tiên. Triều đình đã phong tặng bà danh hiệu anh hùng liệt nữ, và tiếng tăm của Chầu vang xa khắp Bắc Trung Nam, khiến người dân nô nức trảy hội Mỏ Ba. Chầu được Mẫu sắc phong Khâm Sai tứ phủ, trở thành một trong những vị Chầu tối linh được nhân dân và con nhang đệ tử tôn thờ.

Sự tích Chầu Mười Đồng Mỏ dưới thời Lê Thái Tổ Trung Hưng khởi binh chống giặc

Theo tích này, Chầu Mười là người Tày, sống trong thời vua Lê Thái Tổ Trung Hưng khởi binh chống giặc. Chầu sinh ra trong một gia đình có truyền thống võ nghệ tại vùng Mỏ Ba (nay là Đồng Mỏ), Chi Lăng, Lạng Sơn. Lớn lên, Chầu trở thành một nữ tướng oai phong, tập hợp các dân tộc ở Đồng Mỏ, giúp vua Lê đánh đuổi giặc Minh đang mưu đồ xâm lấn nước ta. “Một mối xa thư đồ sộ, há để ai chém rắn đuổi hươu. Hai vầng nhật nguyệt chói lòa, đâu dung lũ treo dê bán chó”, bà chiêu mộ binh sĩ, rèn luyện giáo gươm để phò vua Lê Lợi diệt giặc, cứu khổ cho muôn dân. Vua rất tin tưởng và giao cho Chầu trấn giữ các châu, nơi cửa ải Chi Lăng. Trong trận Chi Lăng, Xương Giang, mặc dù gặp nhiều khó khăn, nhưng Chầu vẫn xả thân nơi chiến trường, một mình chém đầu Liễu Thăng. Sau chiến thắng, Chầu được vua phong công, giao trách nhiệm cai quản vùng Mỏ Ba, Đồng Mỏ, và trấn giữ ải Chi Lăng. Tại đây, Chầu đã giúp dân lập xóm ấp, dạy họ làm ăn, được mọi người yêu mến. Cuối mùa thu, Chầu trở về tiên.

Đền thờ Chầu Mười Đồng Mỏ

Đền Chầu Mười Đồng Mỏ được xây dựng ngay sát cửa ải Chi Lăng, nơi Chầu đã trấn giữ trong quá khứ. Ngôi đền, được biết đến với tên gọi Đền Chầu Mười Đồng Mỏ hay Mỏ Ba Linh Từ, là một trong những ngôi đền nổi tiếng ở xứ Lạng thờ phụng Chầu Mười, thuộc xã Mỏ Ba, thị trấn Đồng Mỏ, Chi Lăng, Lạng Sơn.

Đền thờ Chầu Mười Đồng Mỏ

Ngày khánh tiệc Chầu Mười Đồng Mỏ

Hàng năm, vào ngày 1 tháng 10 âm lịch, du khách từ khắp nơi đã bắt đầu hành hương về Đền Mỏ Ba để tham dự tháng tiệc chầu Mười Đồng Mỏ. Tuy nhiên, có nhiều ý kiến khác nhau về ngày tiệc chính xác của Chầu Mười.

Theo huyền tích Chi Lăng, Xương Giang, ngày tiệc của Chầu là vào 20/9. Trong khi đó, một số tài liệu khác, như sử nhà Lê, lại cho rằng ngày tiệc của Chầu là 20/10, có nơi còn cho là 10/11.

Trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, có ghi lại trận chiến Chi Lăng vào ngày 20/9, cũng trùng khớp với trận đánh mà Chầu đã hi sinh, và cũng phù hợp với thời điểm cuối thu trong bản văn về Chầu Mười đã viết: “Cuối thu mãn hạn về tiên – Nhân dân kỷ niệm lập đền Mỏ Ba”. Như vậy, ngày tiệc chính của Chầu Mười vào ngày 20/9 có thể được coi là hợp lý nhất.

Hầu giá Chầu Mười Đồng Mỏ

Chầu Mười thường ngự đồng trong các dịp lễ hội hoặc tại các cửa đền ở Lạng Sơn. Khi ngự đồng, Chầu thường mặc áo vàng, đầu đội khăn vàng cuốn chữ nhân, ra tay dấu 10 ngón, lưng đeo cờ lệnh. Sau lễ khai quang và dâng hương, Chầu một tay múa kiếm, tay kia múa cờ lệnh như thể khi bà xông pha nơi chiến trận.

Khi Chầu ngự đồng, văn thường hát rằng:

“Ai lên Đồng Mỏ Chi Lăng
Nhớ người nữ kiệt cứu dân tiền triều
Nước non gặp vận hiểm nghèo
Chầu Mười Đồng Mỏ sớm chiều xông pha
Vốn dòng sinh quán Mỏ Ba
Cần lao nối dõi việc nhà đao cung
Gặp thời Thái Tổ Trung Hưng
Theo vua dẹp giặc Liễu Thăng hàng đầu”

Hay khi mô tả cảnh Chầu xông pha nơi chiến trận:

“Canh ba giờ Tí hiện ra
Áo vàng phấp phới khăn hoa dịu dàng
Vua ban kiếm bạc cờ vàng
Cưỡi trên mình ngựa hiên ngang oai hùng
Đêm thanh bẻ lái giữa dòng…”

Bản văn Chầu Mười Đồng Mỏ

Ai lên Đồng Mỏ Chi Lăng
Nhớ người nữ kiệt cứu dân tiền triều
Nước non gặp vận hiểm nghèo
Chầu Mười Đồng Mỏ sớm chiều xông pha
Vốn người sinh quán Mỏ Ba
Cần lao nối dõi việc nhà đao cung
Gặp thời Thái Tổ Trung Hưng
Giúp vua dẹp giặc Liễu Thăng hàng đầu
Vua sai Chầu trấn các châu
Khắp vùng xứ Lạng địa đầu giang san
Giặc Minh quen thói bạo tàn
Mưu đồ xâm chiếm biên cương địa đầu
Lệnh truyền hiệu triệu các châu
Sơn trang tám tướng nghe chầu ra binh
Mười đông chiến lược tung hoành
Dẹp tan giặc dữ triều đình phong công
Rước Chầu trở lại sơn trung
Giúp dân lập ấp lên vùng Mỏ Ba
Đức tài đã dậy gần xa
Bản mường cao lũng trẻ già đội ơn
Cuối thu mạn hạn về tiên
Nhân dân kỉ niệm lập Đền Mỏ Ba
Người gần cho chí người xa
Rủ nhau trảy hội mỏ ba sớm chiều
Đường lên khuất khúc cheo leo
Chênh vênh núi đá tai mèo nhấp nhô
Mỏ Ba phong thủy họa đồ
Suối trong uốn lượn đền thờ trang nghiêm
Long xà hổ phục chim muông
Vượn dâng trái chín ngát hương hồng đào
Nghe chim gõ mõ sớm chiều
Phượng hoàng tung cánh mĩ miều họa ca
Canh ba giờ tí hiện ra
Áo vàng phấp phới khăn hoa dịu dàng
Lưng đeo kiếm bạc cung vàng
Cưỡi trên mình ngựa hiên ngang oai hùng
Đêm thanh bẻ lái giữa dòng
Lạng Giang ,Bản Kí ,Kì Cùng Lạng Sơn
Dừng thuyền bái yết chùa tiên
Thoát thôi Chầu trở về miền Tam Thanh
Dạo chơi Bắc Địa Long Thành
Sông Hương , núi Ngự như tranh họa đồ
Tháp chùa Thiên Mụ nhấp nhô
Sài Gòn , Gia Định chơi chùa Vĩnh Nghiêm
Bạch Đằng bến Nghé Thủ Thiêm
Chơi thôi chầu lại về miền Cốc Giang
Lăng Ông cổ tích danh lam
Khi chơi Đà Lạt lúc sang Vũng Tàu
Khắp hòa Tam thập lục châu
Kon Tum Đắc Lắc một bầu sơn trung
Rừng già Chầu đã từng sang
Rừng Buôn Mê Thuột tiên nàng đón đưa
Chôm chôm soài cát rừng dừa
Trăm hoa ngàn quả tiễn đưa chân người
Bắc Nam trung một bầu trời
Dâng hương khấn nguyện Chầu Mười giáng lâm
Chữ rằng sở nguyện tòng tâm
Tấm lòng đệ tử nhất tâm một đời
Hôm nay văn hát mấy lời
Vun trồng công đức ngàn năm vững bền.

Theo:Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam