Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Nhạc Phủ) – Danh hiệu: Đông Quang Công Chúa – Màu sắc đại diện: màu xanh

Danh hiệu: Đông Quang Công Chúa – Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn – Chầu Bà Đệ Nhị Thượng Ngàn; Nguồn gốc: Hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn, Tiên nữ chốn Thiên cung, con vua Đế Thích; Phủ/nơi cai quản: Nhạc Phủ; Hầu cận: Mẫu Thượng Ngàn; Lĩnh vực chính: Cai quản sơn lâm, thượng ngàn, Thay Mẫu quản cai 36 động sơn trang, 81 cửa ngàn; Trang phục: Áo người dân tộc màu xanh (xanh lam hay xanh lá cây), Đầu đội khăn buồm màu xanh, Cổ đeo kiềng bạc, hoa tai, Đai thắt màu xanh, dao quay, túi vóc.

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Nhạc Phủ)

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn, còn được biết đến với tên gọi Chầu Đệ Nhị hoặc Chầu Bà Đệ Nhị, là một trong những vị thánh chầu nổi bật trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà. Bà được coi là hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn, luôn đồng hành bên Mẫu. Trong hệ thống Tứ Phủ Chầu Bà, bà là vị chầu có quyền lực tối cao tại tòa Sơn Trang. Chầu vốn là Thiên Thai tiên nữ, người quản lý các sơn lâm thượng ngàn, với quyền hạn trải khắp 81 cửa ngàn đất Việt.

Thần tích Chầu Đệ Nhị

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn là người con gái Lê Thị lấy chồng họ Hà

Theo thần tích của dòng họ Hà tại miền Đông Cuông Yên Bái, Đông Quang Công Chúa (Chầu Đệ Nhị), có tên húy là Lê Thị Kiểm, là vợ của ông Hà Văn Thiên, một người dân tộc Tày ở miền Đông Cuông, được triều đình giao nhiệm vụ cai quản vùng Đông Cuông và các khu vực lân cận. Chồng bà là hậu duệ của Hà Đặc, Hà Bổng (trại chủ Quy Hóa), người đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông.

Ông bà sinh ra một người con trai. Khi ông qua đời, bà Kiểm cùng con trai ở lại Đông Cuông, một lòng giúp dân lập ấp, truyền dạy các nghề nghiệp, chữa bệnh cứu người. Sau khi bà tạ thế, bà thường hiển linh giúp đỡ dân làng và những người lái buôn trên sông Thao khi gặp hoạn nạn. Nhờ sự linh thiêng của bà, nhân dân trong vùng đã lập miếu thờ hai mẹ con bà bên tả ngạn, trong khi thờ chồng bà bên hữu ngạn sông Hồng (Ghềnh Ngai), đối diện với miếu.

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn theo ghi chép từ Bách Thần Lục

Theo Bách Thần Lục, thần tích của Chầu Đệ Nhị lại được đồng nhất với thần tích của Mẫu Thượng Ngàn – vị thánh Mẫu linh thiêng nhất vùng thượng ngàn Bắc Lệ, Lạng Sơn. Bà chính là La Bình Công Chúa, con gái của Sơn Tinh, vốn là Thiên Thai Tiên Nữ, con vua Đế Thích, cai quản sơn lâm thượng ngàn và có quyền lực trên toàn bộ 81 cửa ngàn đất Nam Việt.

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn trong ghi chép của sử học Lê Quý Đôn

Trong Kiến Văn Tiểu Lục, quyển X, mục “Linh tích” thời Hậu Lê, cụ Lê Quý Đôn đã viết:

“Văn Châu, một người thuyền hộ xã Kính Chủ, huyện Thanh Ba (nay thuộc địa phận Lâm Thao – Phú Thọ) là học trò Hiệu như Nguyễn Đình Kính. Giữa niên hiệu Bảo Thái (1720 – 1729) đi buôn ở Đông Quang (nay thuộc huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái). Bến sông này có miếu thờ Đông Quang Công Chúa vẫn nổi tiếng anh linh. Tục truyền Công Chúa là vợ Đại vương miếu Ngọc Tháp, huyện Sơn Vi (sau đổi là huyện Lâm Thao). Một hôm trời đã tối, Văn Châu thấy một người từ trong miếu Đông Quang đi ra đến chỗ thuyền đỗ, gọi tên mình và bảo rằng: “Khi thuyền nhà ngươi trở về qua miếu Ngọc Tháp, phiền nhà ngươi nói giúp là kính tạ Đại vương, Chúa bà đã sinh con trai rồi, gửi lời về báo để Đại vương biết.” Nói xong liền biến mất. Đường thủy mà thuyền buồm đi từ Đông Quang đến Ngọc Tháp phải ba, bốn ngày, thế mà ngày hôm ấy, Văn Châu bắt đầu đi từ sáng sớm mà đến giờ Thân đã tới Ngọc Tháp (chỗ này núi đá mọc nhô ra bến sông như hình ruột ốc, miếu ở trên núi, bên cạnh miếu có chùa Lăng Nghiêm). Văn Châu theo lời thầy dặn, đứng ở đầu thuyền nói lại rồi đi.”

Đền thờ Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Giống như Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị cũng được thờ phụng ở bất kỳ nơi nào có rừng núi nơi Mẫu Đệ Nhị ngự. Tuy nhiên, khi thỉnh chầu, người ta thường nghĩ đến Đền Đông Cuông, nơi này được coi là dấu ấn rõ nét nhất tại tỉnh Yên Bái. Vì thế, khi thỉnh chầu, người ta thường hát rằng:

“Dâng văn tiên chúa Thượng Ngàn
Đông Cuông, Tuần Quán giáng đàn chứng đây”

Về sự tích của chầu văn, người ta cũng thường hát :

“Vốn dòng công chúa thiên thai
Giáng sinh hạ giới quyền cai thượng ngàn
Quyền cai Bảo Lạc Hà Giang
Thượng cầm hạ thú hổ lang khấu đầu”

Trong nghi thức “trình giầu”, văn cũng hát:

“Hôm nay có mâm giầu trình
Trước trình cửa Phật, sau trình Vua Cha
Trình lên Quốc Mẫu, Chúa Bà
Năm Tòa Ông Lớn, Chầu Bà Sơn Trang
Trình lên Tứ Phủ Ông Hoàng
Tiên Cô Thánh Cậu chứng mâm giầu trình”

Từ lâu, Đền Đông Cuông xã Đông Cuông đã nổi tiếng là một ngôi đền linh thiêng, hàng năm thu hút đông đảo nhân dân từ khắp nơi đến dâng hương, vãn cảnh đền và cầu nguyện cho bản thân cùng người thân có một năm nhiều may mắn. Trước đây, ngôi đền được gọi là “Đền Đông”, “Đền Mẫu Đông”. Khánh tự và sở văn ghi rõ “Đông Quang linh từ”, còn hiện tại được biết đến với tên gọi “Đền Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn”. Đền tọa lạc tại huyện Văn Yên, cách thành phố Yên Bái khoảng 50 km. Nơi đây được xây dựng giữa khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp, núi non hòa quyện, vừa là di tích lịch sử, vừa là thắng cảnh đẹp của tỉnh Yên Bái.

Ngày 3/02/2009, Đền Đông Cuông đã được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Đền Đông Cuông

Ngày khánh tiệc Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Ngày khánh tiệc Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn diễn ra vào ngày 02/11 Âm Lịch (ngày Mão đầu tiên của năm)

Hầu giá Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn là một vị thánh chầu, thường giáng đồng trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà. Từ đồng tân đến đồng cựu, ai cũng thỉnh Chầu về ngự để chứng đàn Sơn Trang, ban tài lộc cho thanh đồng đệ tử trong mỗi dịp khai đàn mở phủ. Ngoài ra, khi đồng tân lính mới vào hầu, họ cũng thường thỉnh Chầu về để sang khăn cho đồng mới. Đặc biệt, vào dịp lễ tiệc Thượng Nguyên trong năm, thường có nghi thức gọi là “trình giầu”.

Khi Chầu về ngự đồng, những con nhang đệ tử nào có căn số, đã lập bát hương bản mệnh, sẽ ngồi giữa chiếu ngự, phủ khăn đỏ và trên đầu đội mâm giầu trình (gồm cau, lá trầu, vỏ thuốc, thuốc lào, thuốc lá…). Người ngồi đội giầu phải đặt lên mâm giầu trình 13.000 (thông thường là thế, có nơi thì là 15.000) dâng lên Chúa Sơn Lâm Sơn Trang và 12 cô tiên hầu cận, những vị chứng mâm giầu của mình. Khi đó, chầu sẽ cầm bó mồi (hoặc hương đã đốt cháy) khai cuông, chứng mâm giầu rồi xin tiền đài. Nếu được nhất âm nhất dương (có một đồng tiền xấp, một đồng tiền ngửa) nghĩa là Phật Thánh đã chứng cho người ngồi đội giầu đó, sau đó người đội giầu lễ tạ và đi ra để cho người khác vào tiếp tục.

Bản văn Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Cũng như Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị được thờ phụng ở bất kỳ nơi nào có rừng núi nơi Mẫu Đệ Nhị ngự. Tuy nhiên, khi thỉnh Chầu, người ta thường nghĩ đến Đền Đông Cuông, nơi được coi là dấu ấn rõ nét nhất tại tỉnh Yên Bái, thường hát:

Dâng văn chầu đệ nhị trên ngàn
Đông Cuông Tuần Quán giáng đàn chứng đây
Trên ngàn gió cuốn rung cây
Dưới khe cá lặn chim bay về ngàn
Cảnh khuya nguyệt lặn sao tàn i i i
Chiếc thoi bán nguyệt khoan khoan chèo vào
Gập ghềnh quán thấp lầu cao i i i
Khi ra núi đỏ khi vào ngàn xanh
Thượng ngàn đệ nhị tối linh i i i
Ngôi cao công chúa quyền hành núi non
Anh linh đã khắp tiếng đồn í ì i a ớ a à i i a
Sấm ran mặt vể mưa tuôn đầu ghềnh
Da ngà mắt phượng long lanh i i i
Mặt hoa tươi tốt tóc xanh rườm rà
Nhị hồng tuyết điểm màu da i i i
Cổ tay tựa ngà đầu vấn tóc mai
Vốn dòng công chúa Thiên thai i i i a i i
Giáng sinh hạ giới quản cai thượng ngàn
Quản cai các lũng các lang i i i a
Sơn tinh cầm thú hổ lang khấn đầu
Khắp hòa tam thập lục ngàn châu i i i a
Chín từng khe suối một bầu tiêu dao
Rong chơi ngàn quế ngàn đào i i i
Khi ra thác cái lúc vào thác con
Chim kêu vượn hót véo von i i i
Chớp bể đôi đoạn mưa nguồn từng cơn
Khi nương gió lúc thác gièm i i i
Khi bẻ cành quế khi vin cành hồng
Vui chơi nước nhược non hồng i i i
Phố Cát Đại Đồng sông Cả sông Thao
Lân rờn vượn múa thấp cao i i i
Ngàn mây thấp thoáng trăng sao lững lờ
Nón buồn vai quảy lẵng hoa i i i
Đền khi phủ nọ vào ra chơi bời
Khi thanh vắng lúc lại êm trời
Ngồi trên đỉnh núi ghẹo người Hằng nga
Tang tình thôi múa lại ca i i i
Bẻ bai giọng Xá ê a giọng Mường
Tiếng Kinh tiếng Mán tỏ tường
Lục châu quan hỏa líu lường líu lo
Rong chơi bát cảnh ngũ hồ i i i
Đua chèo bắt lái hồ dô lại về
Khi chơi ngàn mái ngàn me i i i
Ngàn giang ngàn nứa trúc tre ngàn vầu
Đôi cô Thổ Mán theo hầu i i i
Cô xe chỉ thắm cô xâu hạt vàng
Sơn lâm dọn quán bán hàng i i i
Non xanh đủng đỉnh tuyết sơn reo hò
Khăn xanh áo lục nhởn nhơ i i i
Khi vào ba dội lúc vô đường đèo
Môi son má phấn mỹ miều
Miệng cười hoa nở mọi chiều mọi nơi
Đèn trăng quạt gió ngàn mây
Bóng thông che tán bóng mai tựa hình
Đi suốt lúc lại về ghềnh
Đua chèo tiếng phách tiếng sênh reo hò
Chè tàu ba chén tính ưa
Thanh bông hoa quả ngự thừa lại ban
Yêu ai tài lộc chầu ban
Gét ai chầu quở khôn ngoan được nào
Xem trang sự tích tân la
Vậy nên phúc đẳng hà sa vô cùng
Đệ tử dốc một lòng thành kính
Dâng bản văn trình chầu ngự giáng lâm
Mời chầu giáng phúc từ trung
Khuông phủ đệ tử tăng long thọ trường!