Chầu Bé Bắc Lệ

Chầu Bé Bắc Lệ (Nhạc Phủ) – Danh hiệu: Bắc Lệ Công Chúa – Màu sắc đại diện: màu đen hoặc xanh chàm.

Danh hiệu: Bắc Lệ Công Chúa – Bắc Lệ Thánh Chầu – Sơn Lâm Thượng Ngàn Tiên Cô Bé; Nguồn gốc: Hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn, con gái người Nùng ở Hữu Lũng, Lạng Sơn; Hầu cận: Mẫu Thượng Ngàn; Phủ/nơi cai quản: Nhạc Phủ; Lĩnh vực chính: Dạy dân chúng trồng trọt, chăn nuôi, ngư nghiệp, ban thuốc cứu người, độ cho người viễn xứ tha hương; Trang phục: Áo đen hoặc xanh chàm (trước đây Chầu chỉ mặc quầy và áo ngắn đến hông), chân đi xà cạp, trên vai đeo gùi hoa.

Chầu Bé Bắc Lệ (Nhạc Phủ)

Chầu Bé Bắc Lệ là một vị thánh chầu linh thiêng, thường xuyên hiển linh và ngự đồng. Mỗi lần Chầu ngự đồng, không khí trở nên vui tươi, hồ hởi, chào đón Chầu trở về. Tên Bắc Lệ chính là địa danh nơi Chầu hiển linh.

“Ai lên tới Cao Sơn xứ Lạng
Hỏi thăm Đền Chầu Bé nơi nao
Hỏi ra Bắc Lệ đi vào
Ngôi đền Chầu ngự thấp cao mấy tầng
Ngàn cỏ hoa nghiêng mình rủ lá
Bầy chim muông bách thú quỳ tâu
Chim oanh ríu rít bên lầu”

Thần tích Chầu Bé Bắc Lệ

Tại miền Bắc Lệ, Hữu Lũng, Lạng Sơn, nhiều truyền thuyết về vị chúa bà linh thiêng nhất vùng vẫn được lưu truyền. Chầu Bé Bắc Lệ, gốc người Nùng, đã giáng sinh xuống miền Bắc Lệ, Hữu Lũng, Lạng Sơn dưới triều đại vua Lê Thái Tổ. Tương truyền, Chầu Bé Bắc Lệ chính là hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn, được Đức Thái Tổ ban quyền phép thần thông để giúp vua trong cuộc kháng chiến mười năm chống quân Minh, và sau đó được vua phong là Lê Mại Đại Vương. Do đó, đôi khi Chầu Bé cũng được đồng nhất với Chúa Bà Sơn Trang.

Chầu Bé Bắc Lệ là vị thánh chầu có công lao lớn lao trong việc giúp dân, giúp nước, chống lại quân xâm lược nhà Minh. Trong những lúc thanh nhàn, Chầu cùng các tiên nữ dạo chơi khắp chốn thắng cảnh hữu tình, truyền dạy dân chúng cách trồng trọt, chăn nuôi, lên rừng làm ruộng bậc thang, và xuống sông suối đánh bắt cá tôm. Với phép thiêng, Chầu Bé có khả năng lay núi chuyển ngàn, đôi khi còn đùa nghịch với người trần gian bằng cách làm hàng giả từ lá cây. Mặc dù có phần đành hanh, sắc sảo, nhưng Chầu cũng rất nhân hậu, luôn mách bảo cho người trần biết để tránh việc dữ. Chầu anh linh giúp dân, giúp nước, độ người viễn xứ tha hương, thỉnh thoảng hiện hóa thành người bán hàng, chữa bệnh cứu người.

“Tuổi Chầu Bé đương tuần trăng độ
Phép sơn trang đức tổ danh truyền
Phép tiên lay núi chuyển ngàn i i i
Bẻ ba tàu cỏ giả hàng bán chơi
Bạn Thổ, Mán nơi nơi tìm đến
Đàn ngũ âm múa lượn hát ca
Chiều chiều thơ thần bên đồi i i i”

Đền thờ Chầu Bé Bắc Lệ

Đền thờ chính của Chầu Bé là một ngôi đền nhỏ bên cạnh đền Bắc Lệ, tọa lạc tại xã Thanh Tân, huyện Hữu Lũng, Lạng Sơn.

Thêm vào đó, tại một số bản đền có các Chầu Bé cũng trên Thượng Ngàn, là những vị chầu bé chỉ ngự khi trở về chính đền. Ví dụ như: Chầu Bé Đông Cuông (ở Đền Đông Cuông, Yên Bái), Chầu Bé Đồng Đăng (ở Đền Đồng Đăng, Lạng Sơn); Chầu Bé Tam Cờ (ở Đền Tam Cờ, Tuyên Quang); Chầu Bé Đền Ghềnh (ở Đền Ghềnh, Hà Nội). Dù có sự xuất hiện của các vị Chầu Bé tại các đền khác nhau, nhưng mọi người vẫn coi đó là Chầu Bé Bắc Lệ đang giáng hiện khắp nơi. Đền thờ Chầu Bé Bắc Lệ cũng là một trong những địa điểm tâm linh linh thiêng nhất. Vào ngày lễ tiệc Chầu Bé, người dân địa phương và du khách từ khắp nơi nô nức đổ về khu di tích này để chiêm bái và thành tâm dâng lễ lên Chầu. Ngoài ra, nghi thức thường thấy là múc nước suối từ đền Bắc Lệ để lau tượng, một nghi thức thiêng liêng trong lễ tắm ngai tại đây.

Không chỉ có Chầu Bé Bắc Lệ, mà ở một số bản đền khác cũng có các Chầu Bé trên Thượng Ngàn, là những vị Chầu Bé coi giữ ở đền đó và chỉ ngự khi về chính đền. Cụ thể là:

• Chầu Bé Đông Cuông (ở Đền Đông Cuông, Yên Bái)
• Chầu Bé Đồng Đăng (ở Đền Đồng Đăng, Lạng Sơn)
• Chầu Bé Tam Cờ (ở Đền Tam Cờ, Tuyên Quang)
• Chầu Bé Đền Ghềnh (ở Đền Ghềnh, Hà Nội)

Thông thường, người ta thường hầu về Chầu Bé Bắc Lệ (vì một số người cho rằng các vị Chầu Bé kia cũng chỉ là Chầu Bé Bắc Lệ, giáng hiện ở khắp nơi, được phụng thờ ở đền đó với các tên gọi khác nhau). Khi Chầu ngự, văn thường hát rằng:

“Ai lên tới Lạng Sơn châu thổ

Hỏi thăm đền Chầu Bé nơi nào

Hỏi thăm Bắc Lệ mà vào

Đền thờ Chầu Bé thấp cao mấy tầng”

Hoặc khi nói về những cuộc dạo chơi nơi non bồng nước nhược, nơi cảnh trí hữu tình của Chầu:

“Thường dạo cảnh Bảo Hà Thác Cái

Đền Đông Cuông đức đại tối linh

Tuyên Quang cảnh trí hữu tình

Núi Giùm Mẫu ngự thác ghềnh nguy nga

Vào rừng cấm một tòa bích động

Đền Ỷ La lồng lộng ngôi cao

Cây Xanh chầu mắc võng đào

Mỏ Than chầu ngự thấp cao mấy tầng

Cảnh núi rừng đèo heo hút gió

Thú lâm sơn hoa cỏ tốt tươi

Minh Lương suối lượn quanh đồi

Chầu thường dạo cảnh khắp nơi hữu tình

Lai Châu, Suối Rút, Hòa Bình

Đỉnh non Bắc Kạn một mình cheo leo

Hài xanh đủng đỉnh lưng đèo

Trên dòng sông Vị mái chèo đua bơi

Khi về xứ Lạng rong chơi

Nức danh Chầu Bé nơi nơi phụng thờ

Đền Ghềnh cảnh đẹp nên thơ

Chầu lên Hương Tích hái mơ đem về”

Hay khi nói về sự tích và vẻ đẹp của Chầu Bé, văn cũng hát rằng:

“Chầu Bé vốn người Nùng chính gốc

Quả áo lam, khăn lục vấn đầu

Đai xanh kiềng bạc túi chầu

Một bên dao quắm che tàu lá gai

Chân hài xảo đầu cài trâm nhím

Vòng kim cương tam khí lồng tay

Hây hây mặt nước vơi đầy

Như bông hoa nở giữa ngày đầu xuân

Tuổi Chầu Bé đương tuần trăng độ

Trên Sơn Lâm Thái Tổ ban quyền

Phép tiên lay núi chuyển ngàn

Bẻ ba tàu cọ làm hàng bán chơi”.

Ngày khánh tiệc Chầu Bé Bắc Lệ

Tiệc Chầu Bé Bắc Lệ được tổ chức vào ngày 20/9 âm lịch, có nơi tổ chức vào ngày 12/9 âm lịch.

Hầu giá Chầu Bé Bắc Lệ

Chầu Bé Bắc Lệ nổi tiếng với sự anh linh trong việc giúp dân, giúp nước tại miền Hữu Lũng, Lạng Sơn. Dưới đây là một số đặc điểm nhận biết người có căn Chầu Bé Bắc Lệ.

“Kim chi ngọc diệp rành rành
Chầu bé Bắc Lệ giáng sanh hạ trần”

Những người có căn Chầu Bé Bắc Lệ thường mang vẻ ngoan đoan, trang nhã, xinh đẹp, tuy có phần đành hanh sắc sảo nhưng cũng rất nhân hậu và thông minh. Họ thường được lộc trong việc buôn bán, giao thương, với khả năng ngoại giao tài tình, thường được bạn bè xa gần tin tưởng và quý mến.

Chầu Bé Bắc Lệ, cùng với Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Chầu Lục Cung Nương, là ba vị Thánh Chầu trên Thượng Ngàn thường về ngự đồng. Dù thứ bậc của Chầu không cao trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà, nhưng không ai hầu mà không thỉnh Chầu vệ ngự. Khi Chầu ngự về đồng, thường mặc áo đen hoặc áo xanh chàm (trước đây Chầu chỉ mặc quầy và áo ngắn đến hông), chân đi xà cạp, trên vai đeo gùi hoa. Khi Chầu về đồng, sau khi hành lễ khai quang, Chầu thường múa mồi. Đôi khi Chầu Bé có thể giống như Chầu Đệ Nhị và Chầu Lục trong nghi lễ chứng tòa Sơn Trang trong đàn mở phủ, sang khăn cho tân đồng hoặc chứng mâm giầu trình, ban tài phát lộc cho thanh đồng đệ tử cùng bách gia trăm họ. Có thể nói, trong các giá hầu, giá Chầu Bé Bắc Lệ là một trong những giá hầu mang âm hưởng và nghi thức vui tươi, rộn ràng, nhộn nhịp nhất.

Dưới đây là một vài bản hát văn Chầu Bé Bắc Lệ mẫu mực trong nghệ thuật hát văn Việt Nam. Văn Chầu Bé thường được sử dụng rất nhiều trong mỗi buổi thực hành nghi lễ.

Bản văn Chầu Bé Bắc Lệ thứ nhất

Ai lên tới Cao Sơn xứ Lạng
Hỏi thăm đền chầu bé nơi nao
Hỏi ra Bắc Lệ đi vào
Ngôi đền chầu ngự thấp cao mấy tầng
Ngàn cỏ hoa nghiêng mình rủ lá
Bầy chim muông bách thú quỳ tâu
Chim oanh ríu rít bên lầu
Phượng Hoàng tung cánh về chầu Động Tiên
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Thú lâm sơn cảnh đẹp tự nhiên
Một bầu gió mát trăng thanh
Đàn thông réo rắt bên duyền suối reo
Đường uốn khúc quanh đèo dốc núi
Núi hiểm nghèo đất sỏi đá ong
Một bầu sơn thuỷ thong dong
Công Đồng Bắc Lệ, Kì Cùng, Thất Khê
Trăm thứ quả mang về tiến Mẫu
Hái rau bi, củ đậu măng tươi
Cơm lam, rau sắng củ mài
Khoai môn đậu lạc sắn đồi rượu tăm
Bạn tri âm đông đào tây liễu
Áo xanh chàm yểu điệu vào ra
Gót tiên quảy lẵng hái trà
Chân quấn xà cạp nón tu lờ, dao quai
Miệng chầu cười trăm hoa đua nở
Chầu phán tiếng Nùng, tiếng Thổ, tiếng Kinh
Đàn thông dạo khúc thanh bình
Sênh ngô sáo trúc tính tình hoà ca
Thường dạo cảnh Bảo Hà Trái Hút
Đền Đông Cuông Đức Đại tối linh
Tuyên Quang cảnh trí hữu tình
Núi Dùm Mẫu ngự, thác ghềnh cỏ hoa
Ngự cung cấm một toà thạch động
Đền Ỷ La lồng lộng ngôi cao
Cây Xanh chầu mắc võng đào
Mỏ Than chầu ngự thấp cao mấy tầng
Cảnh núi rừng đèo heo hút gió
Thú sơn lâm hoa cỏ tốt tươi
Minh Lương suối lượn quanh đồi
Chầu thường dạo cảnh khắp nơi hữu tình
Lai Châu, Suối Rút, Hoà Bình
Đỉnh non Bắc Kạn một mình cheo leo
Sơn Lâm như nước thủy triều
Khi thăng khi giáng khi đầy khi vơi
Hôm nay tấu thỉnh khuyên mời
Thỉnh mời Chầu Bé giáng nơi bản đền
Đăng trà quả thực dâng lên
Khuông phù đệ tử thiên niên thọ trường!

Bản văn Chầu Bé Bắc Lệ thứ hai

Kim chi ngọc diệp rành rành
Chầu bé Bắc Lệ giáng sanh hạ trần
Núi xếp núi mấy tầng cao thấp
Cây chen cây tràn ngập màu lam
Đền thờ chầu bé trên ngàn
Có con suối nhỏ bắc ngang chân đồi
Đàn cá lội đua bơi rẽ sóng
Nước long lanh in bóng trăng thu
Ngàn thông cất tiếng hát ru
Hoa thơm quả ngọt bốn mùa ngát hương
Chầu bé thượng Thổ Nùng chính gốc
Áo chàm xanh khăn lục đội đầu
Đai xanh kiềng bạc túi trầu
Tay cầm dao quắm, vác bầu nước khe
Dận hài sảo, đầu cài trâm dím
Vòng kim cương tam khí lồng tay
Hây hây mặt nước vơi đầy
Như bông hoa nở trước ngày đầu xuân
Tuổi Chầu bé đang tuần trăng độ
Phép sơn trang đức tổ ban truyền
Phép tiên biến lá làm thuyền
Bẻ ba tàu cọ giả hàng bán chơi
Bạn Thổ Mán nơi nơi tìm đến
Vượt cửa ngàn cung tiến quả hoa
Tụ Long, Bảo Lạc, Tam Cờ
Sông Thao, sông Cả, sông Bờ, sông Dâu
Khắp đâu đâu nức danh Thần Nữ
Tự cổ triều quốc sử còn ghi
Danh thơm Nam Bắc Trung kỳ
Giúp dân hộ quốc độ trì bốn phương
Sắc phong tặng đại vương trường trị
Trên Bắc Lệ ngàn tú khí danh lam
Chim kêu vượn hót trên ngàn
Tả thời bạch hổ hữu thời thanh long
Dòng bích lãng nước trong leo lẻo
Dải sông Tô uốn éo xinh ghê
Thông reo trúc hóa tứ bề
Đền thờ cao ngất trông về Bắc Ninh
Vẻ tinh tú bên ghềnh vị thuỷ
Chầu giáng đền trấn trị yêu ma
Chầu về trắc giáng điện tòa
Khuông phù đệ tử vinh hoa thọ trường!
Ngự :
Tính hay vỏ đắng gừng cay
Trầu têm cánh phượng, lại hay thuốc lào
Con mới dâng lên một ống vôi đào
Cau xanh cả quả, thuốc lào cả phong.
Nguyên xưa hầu mẫu trên ngàn
Phán ra trăm tiếng, trao chung ngôn từ
Theo hầu Diệu Tín thiền sư
Anh linh nổi tiếng, Bắc Lệ ngàn Lạng Sơn
Tiên chầu bé tính tình sắc sảo
Việc dữ lành mach bảo người trần gian
Ai ơi đừng thấy chầu dễ dàng
Ai mà thất trực chầu bé ra điều chanh chua.
Biết ra phải đến kêu ngay
Sắm sanh sửa lễ hầu Vua tạ Bà
Chữ sắt son kiệm cần liêm chính
Điểm tô son cho nước Việt dài lâu
Lời chầu bé hôm nay con ghi nhớ làm đầu.

Bản văn Chầu Bé Bắc Lệ thứ ba

Kim chi ngọc diệp rành rành
Chầu bé Bắc Lệ giáng sanh hạ trần
Núi xếp núi mấy tầng cao thấp
Cây chen cây tràn ngập màu lam
Đền thờ chầu bé trên ngàn
Có con suối nhỏ bắc ngang chân đồi
Đàn cá lội đua bơi rẽ sóng
Nước long lanh in bóng trăng thu
Ngàn thông cất tiếng hát ru
Hoa thơm quả ngọt bốn mùa ngát hương
Chầu bé thượng vốn Nùng chính gốc
Áo chàm xanh khăn lục đội đầu
Đai xanh kiềng bạc túi trầu
Tay cầm dao quắm, vác bầu nước khe
Dận hài sảo, đầu cài trâm trí
Vòng kim cương tam khí lồng tay
Hây hây mặt nước vơi đầy
Như bông hoa nở trước ngày đấu xuân
Tuổi Chầu bé đang tuần trăng độ
Phép sơn trang đức tổ ban truyền
Phép tiên biến lá làm thuyền
Bẻ ba tàu cọ giả hàng bán chơi
Bạn Thổ Mán nơi nơi tìm đến
Vượt cửa ngàn cung tiến quả hoa
Tụ Long, Bảo Lạc, Tam Cờ
Sông Thao, sông Cả, sông Bờ, sông Dâu
Khắp đâu đâu nức danh Thần Nữ
Tự cổ triều quốc sử còn ghi
Danh thơm Nam Bắc trung Kỳ
Giúp dân hộ quốc độ trì bốn phương
Sắc phong tặng đại vương trường trị
Trên Bắc Lệ ngàn tú khí danh lam
Chim kêu vượn hót trên ngàn
Tả thời bạch hổ hữu thời thanh long
Dòng bích lãng nước trong leo lẻo
Dải sông Tô uốn éo xinh ghê
Thông reo trúc mọc tứ bề
Đền thờ cao ngất trông về Bắc Ninh
Vẻ tinh tú bên ghềnh vị thuỷ
Chầu giáng đền trấn trị yêu ma
Chầu về trắc giáng điện tòa
Khuông phù đệ tử vinh hoa thọ trường!

Theo: Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam